DEDE KORKUT

KORKUT ATANOSTALJIHILAL MAHMUTOGLU HASANOV



Dede Korkutun 570-632 yılları arasında, Hz. Muhammed (S.A.V) zamanında yaşadığı rivayet edilmiştir. Oğuzların Kayı veya Bayat boylarından geldiği, hem geçmişten ve hem de gelecekten haber veren, "kerem sahibi bir evliya" olduğu rivayet edilmektedir. "Ozanların Piri" veya "Ozanların Başı" olarak da bilinen Dede Korkutun, Peygamberimizin hayır duasını aldığı ve Oğuzlara İslâm dinini öğrettiği de bu rivayetlerle günümüze kadar ulaşmıştır.

Dede Korkut, tüm Türk kavimlerinin atasıdır ve dâhisidir. Türk destanlarında ve halk hikâyelerinde, Dede Korkut adına ve onun mucizevî sözlerine rastlamak her zaman mümkündür. Türk hükümdarlarının akıl hocası ve veziri olduğu bilinen Dede Korkut, bütün Türklüğün yegâne temsilcilerinden ve bugün de yaşatılmaya çalışılan atalarındandır.

Destan özellikli pek çok halk kahramanının mücadeleleri anlatılan Dede Korkut hikâyelerinde; güzel ve hikmetli sözler, Türklerin tarihine ait rivayetler, han ve beyler hakkında methiyeler, Türk töresine ait pek çok konular işlenerek, iyilere övgü kötülere eleştiri vardır.

"Dede Korkut Kitabında (Dede Korkut ala Lisan-i Taife-i Oğuz han Oğuzların Diliyle Dede Korkut Kitabı) 12 destan özellikli hikâye yer alır ve bu kitap, İslâm öncesi ve sonrasında Türklerin yaşayışını, dilini, tarihini, edebiyatını ve kültürünü içerir. Akıcı ve halkın kullandığı Türkçe ile yazılmış olan bu kitap; gerçek bir şaheserdir. Kitapta, "Dede" ve "Ata" olarak geçen ve "Korkut Ata" olarak da bilinen Dede Korkut, Türkmen, Kazak, Özbek ve Kara kalpak boyları arasında bu adlarla bilinmektedir. Türk dünyasının bilge atası olan Dede Korkut ve onun hikâyelerinde; Türk toplumunun savaşları ve barışları ile birlikte, aile ve eğitim yapısıyla üstün ahlâk ve karakter sağlamlığına dikkati çeker. Türk milletiyle özdeşleşmiş olan doğruluk, sözünde durmak, mukaddes değerler uğruna ölmek gibi çeşitli karekterler, hikâyelerin ana temasıdır. Dede Korkut hikâyelerindeki tüm kahramanların aile, cemaat ve insan sevgisini ön planda tutması, millet olarak ahlâk ve yaşam anlayışımızı göstermesi bakımından önemlidir. Kahramanların çoğu gençtir ve mutlaka bir yiğitlik gösterdikten sonra ad verilir. Pek çoğumuz biliriz, Dirse Han oğlu bir boğayı öldürünce Dede Korkut o gencin adını "Boğaç" koyar ve onu şan, şeref, mal ve rütbe ile ödüllendirir. Dikkat edilirse, hikâyelerde, gençliğe son derece önem verilmekte, onların, ailesine, milletine ve devletine bağlı, cesur ve çalışkan olmalarına işaret edilmektedir. Savaş, av, toy vb. eğlencelere Hz. Peygambere salavat getirilerek başlanması da Türk Kavimleri'nin dinî yönden şuurlu olduğunu ve devlet millet birliğinin sağlam temellere dayandığını göstermektedir.

Dede Korkut hikâyelerinde özellikle göçebe Oğuz Türkleri'nin tabiat şartlarına karşı dirençleri, düşmanlarına karşı sürekli üstünlüğü ve birlik şuurundan doğan kuvvetlilikleri dikkati çeker. Korkut Ata olarak saygı gören Dede Korkutun hikâyeleri yaşlı ve bilginlere büyük değer verildiğini de göstermesi açısından, son derece önemlidir. Allah, doğum, din ve ölüm düşüncesi, hayatin her anında kendisini gösterir. Bugün Dede Korkut ve onun hikâyelerinden ve destanlarımızdan alacağımız önemli dersler vardır. Fertler arasında saygı, sevgi, karşılıklı hoşgörü ve mertlik bunların başında gelmektedir. Dede Korkut aslında büyük bir vatanseverdir ve milletinin sonsuza dek güçlü ve mutlu yaşamasını gerçekleştirme mücadelesi içindedir. Hikâyelerindeki örnek şahsiyetler olan Bayındır Han, Kazan Han, Bamsı Beyrek, Boğaç Han, Selcen Hatun, Seğrek ve diğerleri toplumda olması gereken ideal insan karakterlerini temsil ederler. Bu insanlar, milleti ve vatanı için ölümü göze alan ve tüm zorlukların üstesinden gelebilen kahramanlardır.

Dede Korkut, bütün Türk kavimlerinin fert fert kahraman olmasını arzu etmiş olmalı ki, hikâyelerinde zayıflığa, çaresizliğe ve ümitsizliğe yer vermemiştir. Rivayetlere göre Onun ölümü bile evliyalığını, bilge kişiliğini göstermektedir: Çeşitli Türk boylarının kanaatine göre o, rüyasında mezarının hazırlandığını görmüş ve gittiği her yerde öleceği ona rüyasında bildirilmiştir. Seyhun Irmağı'nın Aral Gölü'ne döküldüğü yerin yakınlarında, ırmağın üzerine hırkasını sererek orada ruhunu Allah'a teslim etmiştir. Bugün pek çok yerde onun mezarının olduğu söylenmektedir. Tıpkı Yunus Emre ve Karaca oğlan gibi milletimiz, onun mezarına da sahip çıkarak kahramanlarını kendi içinde görmek istemektedir.

Türk ve dünya edebiyatının şaheserleri arasına giren ve çeşitli tarihî filmlere de konu olan Dede Korkut Hikâyeleri, insani ve yaşadığı dünyayı tüm özellikleriyle ele almıştır. Dede Korkutun yaygınlıkla bilinen hikâyeleri;

-Dirse Han Oğlu Boğaç Han
-Salur Kazanın Evinin Yağmalanması
-Kam Büre Beg Oğlu Bamsi Beyrek
-Kazan Beg Oğlu Uraz Beg'in Tutsak Olması
-Duha Koca Oğlu Deli Dumrul
-Kanlı Koca Oğlu Kan Turali
-Kadılık Koca Oğlu Yegenek
-Basatın Tepegöz'ü Öldürmesi
-Begel Oğlu Emren
-Usun Koca Oğlu Seğrek
-Salur Kazanın Tutsak Olması
-Dış Oğuzun iç Oguz'a Asi Olması

Dede Korkutun hayatı ve onun hikâyeleri, geçmişten geleceğe uzanan mücadelede varlığımızın, birliğimizin ve dirliğimizin ne kadar önemli olduğunu ortaya koymakta, kahramanlık ruhumuzu coşkun bir üslupla dile getirmekte ve geleceğe ümit ve sevgiyle bakmamızı sağlamaktadır.











bilgi



Dede Korkut hikâyeleri, bir eski Türk destanları derlemesidir. Türklerin gelenek ve göreneklerini, ahlak, inanç ve törelerini, savaş ve eğlencelerini anlatan bir kaynak niteliği taşır. Bu öykülerin 15. yüzyılda yazıya geçirilmesiyle ortaya çıkan Dede Korkut Kitabı, 12 öyküden oluşur ve Türk tarihinin önemli kaynaklarından biri sayılır.

Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz boylarının Orta Asya'dan göçlerinden önceki bir dönemden günümüze ulaşmıştır. Türklerin İslam dinini benimsemesini izleyen dönemde de son biçimini almıştır.

Öykülerin hem anlatıcısı hem de baş kişisi olan Dede Korkut'un Oğuzlar'ın Bayat Boyu'ndan olduğu sanılır. Söylenceye göre 295 yıl ya da 100 yıl yaşamıştır. Han denen hükümdarların danışmanı, öğüt vericisidir. Öte yandan geleceği gören, zor durumda kalanlara yardım eden, her türlü güçlüklere çözüm bulan bir bilge olarak görülürdü.
Özellikleri
Dede Korkut Hikâyeleri’nin tümü Han’ım Hey sözüyle başlar. Buradan da anlaşıldığı gibi bu öyküler bir hükümdarın huzurunda ya da hükümdara hitaben anlatılmıştır.

Bu öyküler Türklerin İslam dinini benimsemesine karşın eski inanışlarından tam olarak kopmadıklarını gösterir. Örneğin, eski Türk inanışında olduğu gibi ağacın (özellikle kayın ağacının) kutsallığından söz edilir. Eski Türk inanışında kayın ağacının, çocukların koruyucu tanrısı Umay ile birlikte gökten indiğine inanılıyordu.

Dede Korkut Kitabı'nda bozkırlardaki göçebe yaşamdan sık sık söz edilir. Göçebe yaşamın temelini oluşturan çadırların dizilişi, yerleri, han çadırında kimin nerede oturacağı anlatılır. Örneğin "Boğaç Han Hikâyesi"nde Bayındır Han, yılda bir düzenlediği şenlikte Oğuz beylerini konuk ettiği sırada şunları söyler: "Oğlu olanı ağ otağa, kızı olanı kızıl otağa, oğlu kızı olmayanı kara otağa kondurun; kara keçeyi altına döşeyin, kara koyun yahnisinden önüne getirin". Yerleşik olarak yaşayan komşu ulusun kent ve kalelerine yapılan akınlar, savaşlar, av serüvenleri, düğünler, şölenler, içkili toplantılar, deve ve boğa güreşleri, at yarışları, ok yarışları ve başka oyunlar da Dede Korkut Hikâyeleri’nin konuları arasında yer alır.

Dede Korkut Kitabı’nda, Türk toplumunda kadına verilen önem ve değer, aile düzeni, tekeşli evlilik, kız babasına verilen başlık parası gibi konularda da bilgiler vardır. Çocuklara ad verilmesi, ölü törenleri, ölenin adına yemek verme geleneği, toy adıyla anılan çeşitli eğlenceler anlatılır.

Türklere özgü yiyecek ve giyecek adları, göçebe yaşamında çok önemli yeri olan pek çok hayvanın adı geçer. Ama ata özel bir önem verilir ve baş kişiler genellikle atlarıyla birlikte anılır. Kitapta at üzerine söylenmiş çok sayıda atasözü de vardır.

Dede Korkut Kitabı, birçok özelliğiyle dünyanın sayılı destansı yapıtları arasında anılır
alıntı..