Son as?r Türkiye tarihinin dönüm noktalar?ndan birini te?kil eden ve Rumî 1293 tarihine rastlad???ndan, tarihimize “Doksanüç Harbi" diye geçen 1877-78 Osmanl?-Rus Sava??.
Çarl?k Rusyas?; as?rl?k emellerini gerçekle?tirmek için, Osmanl?lar? Avrupa’dan atmak, ?stanbul’u ele geçirerek s?cak denizlere inmek, H?ristiyanlar? ve özellikle Slavlar? korumak bahanesiyle Osmanl? Devleti'nin iç i?lerine kar??maktayd?. Bu husus, harbin en önemli sebebini te?kil edecektir. Osmanl? ülkelerine sald?rmay? millî bir hedef kabul eden Rusya, K?r?m Hanl???n? istilâ etmi?, Karadeniz’in kuzey ve do?u k?y?lar?n? alm??, Volga boylar?ndaki Türk ülkelerini istilâ ederek Türkistan’a ilerleyip kuzey k?s?mlar?n? elde etmi?ti. 1853 K?r?m ma?lûbiyeti, Ruslar?n bu emellerini bir müddet için durdurmu?tu. Ancak Rusya, büyük bir gayretle eski birli?ini sa?lam?? ve K?r?m ma?lûbiyetinin ac?s?n? ç?karmak için f?rsat gözetmeye ba?lam??t?. Osmanl? Devletinin toprak bütünlü?üne en çok taraftar olan Fransa’n?n, 1870 y?l?nda Prusya kar??s?nda a??r bir ma?lûbiyete u?ramas?, kuvvetler dengesinin Osmanl?lar aleyhine bozulmas?na yol açm?? ve Rusya bekledi?i f?rsat? elde etmi?ti. Bunu de?erlendiren Rusya, Paris Antla?mas?'n?n, Karadeniz’de donanma ve tersane bulundurulmamas? hakk?ndaki maddelerini tan?mad???n? resmen ilan edip, bu te?ebbüsünü Londra Konferans?'nda tescil ettirdi. Böylece Rusya, Karadeniz’de kuvvetli bir donanma meydana getirme imkân?na sahip oldu.

Bu geli?meden sonra Rusya, Panislavizm fikirlerini Balkanlarda yaymak için Moskova’da bir kongre toplad?. Rus Panislavistleri, Bosna-Hersek ve Bulgaristan Slavlar?n? ayakland?rmak için Balkanlarda yo?un propagandaya giri?tiler. Ayr?ca Romanya ve Karada?’da birer te?kilat kurdular. Rusya bu tür faaliyetlerinden ba?ka, Osmanl? Devletine de bask? yapmaktayd?. Sadrazam Mahmud Nedim Pa?a, Bulgarlar?n, Fener Rum Kilisesi'nden ayr?larak millî bir kilise kurmalar?n? kabul etti. Böylece, Bulgarlar?n siyâsî ba??ms?zl?klar?na yol aç?ld?.

Çok geçmeden, Panislavizm propagandas? etkisini gösterdi. ?lk olarak Bosna-Hersek eyaletindeki H?ristiyanlar ayakland?. Daha bu isyan bast?r?lmadan yine Rus tahrikiyle Karada?l?lar ve S?rplar da ayakland?lar. Osmanl? Devleti, bu iki isyan? bast?r?nca, bunlar, Avrupa devletlerinden yard?m istediler. ??e kar??an Rusya, Osmanl? Devletine Karada? ve S?rbistan’la anla?ma yapmas? için ültimatom verdi. Bunun üzerine muhtemel bir sava?tan çekinen Avrupa devletleri, Balkan meselesini görü?mek üzere ?stanbul’da bir konferans tertip ettiler (23 Aral?k 1876). Ayn? gün Osmanl? Devleti, Konferans?n çal??malar?na mâni olmak için Kânun-i Esâsî’yi ilan etti. Çal??malar?na devam eden Tersane Konferans?na, Osmanl? Devletinden ba?ka ?ngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Almanya ve ?talya kat?ld?. Yabanc? delegeler, önceden haz?rlad?klar? metni Osmanl? delegelerine sundular. Buna göre, Osmanl? askeri, Karada? ve S?rbistan’dan çekilecek, Bulgaristan’da do?u ve bat? Bulgaristan ad? ile iki ayr? eyalet kurulacak ve Bosna-Hersek’le birlikte bu iki eyalete muhtariyet verilecekti. Osmanl? Devletinin bu ?artlar? kabul etmemesi üzerine konferans da??ld?. Konferansa kat?lan ?ngiltere Ba?murahhas? Hindistan Naz?r? Lord Salisbury, sava?? önlemek hususunda çok gayret gösterdi. O, Midhat Pa?a'n?n aksine, bir sava? ç?kt???nda ?ngiltere’nin, Osmanl? Devletine yard?m etmeyece?i kanaatindeydi. Lord Salisbury, Sultan ?kinci Abdülhamid’le de görü?erek durumun vahametini izah etti. Padi?ah, sava? istemiyordu, fakat, sava? isteyen devlet adamlar?n?n bask?s? alt?nda idi. Bunlar?n ba??nda Sadrazam Midhat Pa?a ve Harbiye Naz?r? vekili Mü?ir Redif Pa?a geliyordu. Midhat Pa?an?n te?vikiyle, yüksek medrese talebesi sokaklara dökülüp, Padi?ah?n penceresi alt?na kadar giderek “Harb istiyoruz!” diye ba??rd?.

Tersane Konferans?nda müspet bir netice al?namay?nca, Londra’da bir konferans daha topland?. Bu konferansta Bâb?âlî’ye, Tersane Konferans?n?n kararlar?ndan daha hafif ?slahat ?artlar? teklif edildi, ancak Osmanl? devlet adamlar?, bu teklifi de reddettiler. Londra protokolünün Osmanl?lar taraf?ndan reddedilmesinden sonra Çar, Karada?’a sadece Nik?ik kazas? b?rak?l?rsa sava?? önleyebilece?ini Bâb?âlî’ye bildirdi. Ancak, bu teklif de sadrazam ?brahim Edhem Pa?a taraf?ndan reddedildi.

Avrupa devletlerinin sava?a mâni olma te?ebbüsleri ba?ar?s?z kal?nca, Rusya, 24 Nisan 1877’de Osmanl? Devletine sava? ilan eti. S?rbistan, Romanya ve Karada? prenslikleri de Osmanl? Devletine isyan ederek Rusya’n?n yan?nda yer ald?lar. Yunanistan da dü?manca bir tav?r tak?n?nca, Osmanl? Devleti sava?ta yaln?z kald?.

93 Harbi, Tuna ve Kafkasya cephelerinde cereyan etti. Tuna cephesi ba?kumandan?, Serdâr-? ekrem Mü?ir Abdülkerim Nâdir (Abdi) Pa?a idi. Emrindeki kuvvetler, üç orduya ayr?lm??t?. Bunlardan Garp ordusunun ba??nda Mü?ir Osman Pa?a, ?ark ordusunun ba??nda Mü?ir Ahmed Eyüp Pa?a, Cenup ordusunun ba??nda ise Mü?ir Süleyman Pa?a bulunuyordu. Bu cephedeki denge, Osmanl?lar?n hayli aleyhineydi.

Abdülkerim Nâdir Pa?an?n, dü?man?n Tuna’y? geçmesine seyirci kalmas?yla, harp yar? yar?ya kaybedildi. Halbuki Osmanl?lar için en büyük ümit, Ruslar? Tuna seddi üzerinde durdurabilmek ve bu seddi a?malar?na engel olabilmekti. Bu zafiyetinden dolay? Serdâr-? ekrem, bir müddet sonra Dîvân-? harbe verilip mahkum olacakt?r.

7 Temmuz’da T?rnova, 16 Temmuz’da Ni?bolu’yu alan Ruslar, ??pka Geçidine hâkim olup, Balkan Da?lar?n? a?maya ba?lad?lar. Abdülkerim Nâdir Pa?an?n azledilip yerine çok genç, mü?ir Mehmed Ali Pa?an?n ba?kumandan olmas? ve ordu içindeki di?er ayr?l?klar, mü?irler aras?nda rekabeti art?rd?. Bu husus, sava??n kaybedilmesinde önemli sebep te?kil etti. Mü?ir Süleyman Pa?a, ??pka Geçidini ele geçirmek için, bir hafta gece-gündüz demeden taarruzda bulundu, ancak muvaffak olamad?. Bu defa ??pka’y? geçmek için, Mü?ir Mehmed Ali Pa?a taarruza geçti. Ayazlar, Karahasan, Ablova ve Kaç?lova Meydan Muhârebelerini kazand? ise de, devaml? takviye alan Rus kuvvetlerini söküp atamad?. Mü?ir Osman Pa?a ise savunma sava??na yeni prensipler getirerek, Plevne’de dü?man? üç defa ma?lup etti. Üçüncü Plevne Zaferinden sonra, Sultan ?kinci Abdülhamid Han taraf?ndan “Gâzi” unvân? verildi. Yeni takviyelerle güçlenen dü?man kar??s?nda Osman Pa?a, yard?m alamad???ndan Plevne de dü?tü. Plevne’nin dü?mesi ile, say?ca pek fazla olan Rus birlikleri serbest kald?lar. Bu s?rada S?rplar Ni?’e girmi?ler, Karada?l?lar da ??kodra çevresine kadar ilerlemi?lerdi. ?leri harekâtlar?na devam eden Ruslar, Sofya, Ni? ve Vidin’i ald?ktan sonra Edirne’ye ve buray? da al?p Ye?ilköy’e ula?t?lar. Grandük Nikola, sulh ?artlar?n? dikte etmek üzere, umumî karargâh?n? burada kurdu. Böylece Tuna cephesindeki sava?, Osmanl?lar?n aleyhine netîcelendi.

93 Harbi’nin ikinci cephesi Kafkasya idi. Kesin neticenin al?naca?? ve al?nd??? Tuna cephesi kadar mühim olmamakla beraber, burada da pek büyük sava?lar oldu. Cephe kumandan? Ahmed Muhtar Pa?a idi. 125.000 ki?ilik Rus ordusunun ba??nda ise, Ermeni as?ll? Melikof bulunuyordu.

Devaml? takviye alan Ruslar, 30 Nisan’da Do?u Bayezid’i ele geçirdiler. Muhtar Pa?a, Ruslara kar?? 21 Haziranda Halyaz, 25 Haziranda Zivin, 25 A?ustosta Gedikler Meydan Muhârebelerini kazand?. Ahmed Muhtar Pa?aya bu zaferlerden sonra, “Gâzi” unvan? verildi. 4 Ekimde Yahniler Meydan Muharebesi de kazan?ld?, ancak takviye alan Ruslar? durdurmak mümkün olmad?. 15 Ekim 1877 Alacada? Meydan Muharebesi, Kafkas cephesinin dönüm noktas? oldu. Ahmed Muhtar Pa?a, fazla zayiat vermemek için Erzurum’a çekilmek zorunda kald?. Kars aç?kta kald???ndan, 18 Kas?m’da Ruslar?n eline geçti. Fakat Ruslar, Erzurum halk?n?n da kat?ld??? destanla?an savunma kar??s?nda, Erzurum’u alamad?lar. Bu s?rada Ahmed Muhtar Pa?a, Padi?ah taraf?ndan ?stanbul’un muhafazas? ile görevlendirilip ?stanbul’a ça?r?l?nca yerine Mü?ir Kurd ?smail Pa?a getirildi.

93 Harbi, Osmanl? Devletinin a??r ma?lûbiyetiyle neticelendi. Rumeli Türklü?ü, Rus birlikleri ve Bulgarlar?n büyük katliam? sebebiyle, büyük sars?nt?ya u?rad???ndan, Türk nüfusu az?nl??a dü?tü. Son as?r Türk tarihinin en büyük göç faciâs? vuku buldu. Balkanlardan Anadolu’ya uzanan yollar, göçmen kafileleriyle doldu. Bunlar?n büyük bir k?sm?, yine Ruslar ve Bulgarlar taraf?ndan imha edildi.

Ruslar?n Ye?ilköy’de karargâh kurmalar?ndan sonra, Bab?âlî, 19 Ocak 1878’de Rusya’dan mütareke istedi. 9 ay 7 gün süren sava?a, 31 Ocak 1878’de imzalanan Edirne Mütarekesi son verdi. Sonradan, 3 Mart 1878’de, Ayastefanos (Ye?ilköy) Antla?mas? imza edildi, ancak yürürlü?e girmedi. Abdülhamid Han, siyasî dehas?yla, bu antla?may? yürürlü?e koydurmad?. Ayr?ca bu antla?ma, Rus nüfuzunu son derece artt?rd???ndan, Avrupa devletlerini tela?a dü?ürmü?tü. Avrupa devletlerinin i?tirakleriyle tertiplenen Berlin Antla?mas?'na göre (13 Temmuz 1878), önceki antla?man?n baz? maddeleri hafifletildi. Ancak, Osmanl? Devleti bu antla?maya göre, bugünkü Türkiye’nin üçte birine yak?n toprak ve büyük nüfus kayb?na u?rad?. Ayr?ca, 800 milyon alt?n frankl?k sava? tazminat? ödeme mecburiyetinde b?rak?ld?. Balkanlarda ise S?rbistan, Karada? ve Romanya ba??ms?z birer devlet oldular.