840-1212 tarihleri aras?nda, Türkistan ve Maveraünnehir'de hâkimiyet kuran ilk Müslüman Türk devleti.
Karluk, Çi?il, Ya?ma ve di?er Türk boylar?ndan meydana gelen Karahanl?lar Devleti, devrin ?slâm kaynaklar?nda El-Hâkaniye, El-Hâniye, Âl-i Afrasiyab; ba?ka eserlerde de, Alp-ilig Hanlar, Arslan-Bu?ra Hanlar unvanlar?yla an?l?r. Karahanl?lar tabiri, bat?l? ?arkiyatlar taraf?ndan, bu sülâlenin "kara" unvan?n? çok kullanmalar? sebebiyle verilmi?tir. "Kara", Türkçe'de, kuzey yönünü i?aret etmesinin yan?nda, büyüklük ve yükseklik de ifade eder.

Karahanl?lar Devleti, 840 senesinde Uygur Devleti'nin, K?rg?zlar taraf?ndan y?k?lmas?yla, Orta Asya bozk?rlar?nda, Bilge Kül Kad?r Han taraf?ndan kuruldu. Kad?r Han, Mâveraünnehir'i almak isteyen Sâmânîler Devleti ile mücadele etti. Karahanl?lar'?n ba?lang?ç dönemi, ilmî yönden pek aç?k de?ildir. Kad?r Han'dan sonra, iki o?lundan Baz?r Arslan Han, Balasagun'da Büyük Ka?an olarak, karde?i O?ulçak Kad?r Han ise, Ortak Ka?an olarak Taraz'da devleti idare ettiler. O?ulçak Kad?r Han, Sâmânî hükümdar? ?smail bin Ahmed ile devaml? mücadele etti. Sâmânîler, 883 y?l?nda Taraz'da devleti ele geçirince, O?ulçak, Ka?gar'? merkez yap?p, Sâmânî hakimiyetindeki bölgelere ak?nlara ba?lad?. Bu ak?nlar s?ras?nda O?ulçak Kad?r Han'?n ye?eni Satuk, Karahanl?lar'a s???nan, Ebu Nâs?r adl? Sâmânî ?ehzadesi ve Müslüman din adamlar? ile tan??arak ?slâm dînini kabul etti.

Nuh peygamberin o?lu Yâfes'in torunlar? olan Türkler, hükümdarlar?n?n Müslüman olmas?ndan sonra, yarad?l??lar?ndaki temizlik ile seve seve ve büyük topluluklar halinde, en son ve en mütekâmil din olan ?slâmiyet'i topluca kabul ettiler. Sekizinci as?rda Müslümanlarla tan???p, içlerinden k?smen bu dini kabul edenlerin bulundu?u Türklerin 10. as?rda topluca ?slâmiyet'i kabulü, netice itibariyle tarihteki birçok hâdiseye yön vermesi bak?m?ndan pek önemlidir.

Müslüman olunca Abdülkerim ad?n? alan Satuk Bu?ra Han, do?udaki amcas?na kar?? mücadelesinde, Müslüman gönüllülerden de faydaland?. Abdülkerim Satuk Bu?ra Han, 995 senesinde vefat edince Artuç'a defnedildi. Yerine o?lu Musa hükümdar oldu. Onun çok k?sa sürdü?ü anla??lan saltanat?ndan sonra hükümdar olan karde?i Bayta? Arslan Han, do?u ka?an? Arslan Han'? ma?lup ederek, sülalenin bu kolunu ortadan kald?rd? ve bütün Karahanl?lar? birle?tirdi. Bayta? Arslan Han, Karahanl? ülkesinde ?slâmiyet'in yay?lmas? faaliyetlerini tamamlay?nca, kom?u Türk boylar?n? ?slâm'a daveti, kendisine gaye edindi.

Bayta?'tan sonra, o?lu ebü'l-Hasan Ali hükümdar oldu. Bu dönemde devletin bat? k?sm?n? karde?i Bu?ra Han Harun idare ediyordu. Bu?ra Han, 990 y?l?nda ?sbicâb'? zaptedip, 992 senesinde Sâmânîlerin merkezi Buhara'ya girdi. Böylece Horasan ve Mâverâünnehir, Karahanl?lar?n eline geçti. ?ihâbüddevle ve Zâhirüdda'vâ gibi ?slâmî unvanlar kullanan Bu?ra Han, Ka?gar'a dönerken 996 y?l?nda vefat etti. Yerine Ahmed bin Ali geçti. Halife taraf?ndan tan?nan ilk Karahanl? hükümdar? Ahmed Han'd?r.

Ahmed Han zaman?nda, Sâmânîler ve onlara ba?l? devletçiklerle Karahanl? münasebetini, devletin bat? k?sm?n? idare eden ?lig Han unvanl? Nâs?r bin Ali sa?l?yordu. Özkent'te oturan Nâs?r, 996 senesinde Sâmânî kumandanlar?ndan Fâik'in te?vikiyle bu ülke topraklar?na sefer düzenledi. Fakat Gazne hâkimi Sebüktekin'in arac?l??? ile bu iki devlet, antla?ma yapt?. Bu antla?maya göre Sâmânîler, Seyhun sahas?n? Katvan çölüne kadar Karahanl?lara b?rak?yor, Fâik de Semerkant valisi oluyordu. Nâs?r, 999 senesinde Buhara'y? zaptederek, Sâmânî hanedan? mensuplar?n? Özkent'e götürdü. Nâs?r Han, Gazneli Mahmud ile anla??nca, Ceyhun nehri iki devlet aras?nda s?n?r kesildi. Ayr?ca Mahmud Han, aralar?ndaki dostlu?u güçlendirmek için Nâs?r'?n k?z? ile evlendi. Nâs?r, Sâmânîlerin bütün miras?na konmak ve Horasan'? ele geçirmek istiyordu. Bu yüzden Gazneli Mahmud'un Hindistan seferinden faydalanarak iki koldan Horasan'a girdi ise de yenildi. Hânedan mensubu Hotan Hâkimi Yusuf Kad?r Han'dan yard?mc? kuvvet al?p, Gazneliler'e kar?? yeniden askerî harekâta geçti. 1006 senesi Ocak ay?n?n be?inde, Sultan Mahmud'a ma?lup oldu. Bu ba?ar?s?zl?k, Karahanl?lar aras?nda aile kavgalar?na yol açt?. Nâs?r, ba??ms?zl???n? ilan etmek istedi. Nâs?r'a kar??, Büyük Ka?an Ahmed Han, Gazneli Mahmud'a ba?vurduysa da, Nâs?r bin Ali, 1013 y?l?nda vefat etti. Yerine, Arslan ?lig unvan?yla, karde?i Mensur bin Ali geçti. Büyük Ka?an Ahmed Arslan Han'?n hastal???nda, kendisini büyük ka?an ilan eden Mensur Han, karde?i Muhammed'e de Arslan ?lig unvan?n? verdi.

Ahmed Arslan Han, Ortak Ka?an Yusuf Kad?r Han ve Ali Tigin ile birlik olup, hânedanl?k kavgas?na son vermek için harekete geçti. Ali Tigin, Mensur'a esir dü?tü. Yedisu bölgesine yap?lan seferde dü?mana kar??, hasta yata??nda mücadele eden Arslan Han, Balasagun'a sekiz günlük mesafede, yüz bin çad?rdan fazla gayrimüslim göçebeyi ma?lup etti. Turfan'a kadar takip ederek ülkesini korudu. Ahmed Han, bu seferden dönü?ünde 1017'de vefat etti.

Ahmed Han'dan sonra büyük ka?an olan Mensur Arslan Han ise, 1024 senesinde kendi iste?i ile saltanat? Yusuf Kad?r Han'a b?rakt?. Bu s?rada Selçuklular'dan yard?m alan Ali Tigin, Buhara'y? zaptetti. Yusuf Kad?r Han'a kar??, karde?leri Ahmed ve Ali birle?tiler. II. Ahmed, kendisini 1014'te Muizüddevle lâkab?yla büyük ka?an ilan etti. Karde?i Ali ise, Arslan ?lig oldu. II. Ahmed Arslan Han; Balasagun, Hocend, Ahsikas, Fergana ve Özkent'e hakim oldu. Yusuf Kad?r Han, Gazneli Mahmud ile görü?tü. ?ki Müslüman Türk devleti aras?nda dostluk ba?lar?, evlenme yoluyla da kuvvetlendirildi. Bu görü?mede, Karahanl?lar? ilgilendiren meselelerin yan?s?ra, Arslan bin Selçuk ve emrindeki O?uzlar?n da Horasan'a nakledilmesi hususunda karara vard?lar. Sultan Mahmud, bir f?rsat?n? bulup, Arslan bin Selçuk'u yakalatt? ve Hindistan'da Kalincâr kalesine hapsettirdi. Bu s?rada Ali Tigin, bozk?rlara kaçt? ve Mahmud'un ülkesine dönmesi üzerine tekrar Buhara ve Semerkand'a hakim oldu. Yusuf Kad?r Han'?n 1032 y?l?nda vefat?yla, o?ullar? Süleyman, Arslan Han; Muhammed de Bu?ra Han unvanlar?yla, devletin idaresini ele ald?lar. Bu s?rada Ali Tigin de Mâverâünnehir'de kendisini Tavgaç Kara Bu?ra Hakan ilan etti.

Karahanl? hânedan? aras?nda k?yas?ya devam eden mücadele sonucunda, 1042 y?l?nda ülke kesin olarak ikiye ayr?ld?. Nâs?r bin Ali'nin o?ullar?ndan Muhammed Arslan, Kara Hakanl?k mevkiinde Büyük Ka?an; ?brahim de Tavgaç Bu?ra Kara Hakan unvan?n? alarak, Bat? Karahanl?lar devletini meydana getirdiler. Yusuf Kad?r Han'?n o?ullar? da, Do?u Karahanl? Devletini idare ettiler.

Do?u Karahanl?lar Devleti

Karahanl? Devleti ikiye ayr?l?nca; Büyük Ka?an unvan?yla, ?erefüddevle lâkapl? Ebû ?üca Süleyman bin Yusuf, merkezi Balasagun ve Ka?gar'? kendine b?rak?p, karde?lerinden Bu?ra Han Muhammed'e, Taraz ile ?sficab'?, Mahmud'a ise Arslan Tigin unvan?yla ülkenin do?usunu verdi. 1043 y?l?nda yap?lan aile toplant?s?nda ayr?ca, eski Büyük Ka?an II. Ahmed Han'a da Mâverâünnehir, mülk olarak verildi. Fergana'n?n bir k?sm? zaptedilerek, Bulgar ile Balasagun aras?nda ya?ayan, on bin çad?rdan meydana gelen Türkler, 1043 senesi güzünde, topluca ?slâmiyet'i kabul etti.

?slam dininin esaslar?na s?k?ca ba?l?, âdil bir hükümdar olan Süleyman Han, ilim â???? ve âlimlerin koruyucusuydu. 1056'da karde?i Ortak Ka?an Bu?ra Han, Büyük Ka?an Süleyman Han'la anla?mazl??a dü?tü. Muhammed Han, Süleyman Han'? hapsettirip, büyük ka?anl???n? ilan etti. On be? ay hükümdarl?k yapan Muhammed Han, mevkiini büyük o?lu Hüseyin'e b?rakt?. Hüseyin Han'?, karde?i ?brahim tahttan indirtip, 1057'de Büyük Ka?an oldu. ?brahim Han, 1059'da, hânedandan Y?nal Tegin taraf?ndan öldürülünce, Tu?rul Kara Han unvanl? Mahmud bin Yusuf ba?a geçti. Mahmud Han (1059-1074, Ortak Ka?an Tabgaç Bu?ra Kara Han ve Hasan bin Süleyman, kaybedilen topraklar? geri almak için harekete geçtiler. 1068 y?l?nda iki taraf aras?nda yap?lan antla?ma ile, Seyhun hudut kesilerek, Fergana, Do?u Karahanl?lara b?rak?ld?. 1074'te Mahmud Han'?n yerine, o?lu Ömer geçti ise de, ancak iki ay hükümdarl?k yapabildi. Büyük Ka?an olan Bu?ra Han Hasan bin Süleyman (1074-1103) devrinin ilk y?llar?nda; Buge Budraç kumandas?ndaki Yabaku ve Basm?llar?n da ayn? safta oldu?u yedi yüz bin dü?mana kar??, Ömer bin Mahmud kumandas?ndaki k?rk bin Müslüman askeriyle, büyük bir zafer kazan?ld?.

Büyük Selçuklu Sultan? Melik?ah (1072-1092), 1082'de Mâverâünnehir'i zaptedip Özkent'e gelince, Do?u Karahanl? hükümdar? Hasan Han, onun hakimiyetini tan?d?. Hasan Han'dan sonra o?lu Ahmed (1103-1128), hükümdar olup, Abbasî Halifeli?i ile münasebetlerde bulundu. Halife Mustahz?rbillâh (1094-1118), Ahmed Han'?n istedi?i berat? verip, ona "Nûruddevle" demi?tir. 1128'de Karah?taylar?, Ka?gar kenti yak?nlar?nda ma?lup eden Ahmed Han, onlar?n bat?ya do?ru ilerlemelerini durdurdu.

Ahmed Han'dan sonra 1128'de hükümdar olan o?lu ?brahim, Karah?taylardan yard?m alarak, rakiplerini yendi. Karah?taylar, II. ?brahim Han (1128-1158) devrinde Balasagun'u zaptedince, merkez, Ka?gar'a ta??nd?. Karah?taylar, kendilerine isyan eden Karluklar'?n üzerine onu gönderdi. 1158'de de, öldürülen II. ?brahim Han'?n yerine o?lu Arslan Han ünvanl? Muhammed ve sonra da torunu Ebü'l-Muzaffer Yusuf geçti. Yusuf Han, 1205'te vefat etti?i s?rada, o?lu Ebü'l-Feth Muhammed, Karah?tayl? Kür Han'?n yan?nda rehin bulunuyordu. Nayman Devleti kurucusu Küçlük taraf?ndan 1207'de kurtar?lan Ebü'l-Feth Muhammed, daha sonra Ka?gar'a gönderildi. Ancak, Ka?gar'a varmadan, ?ehirdeki beyler taraf?ndan yolda öldürüldü (1211). Bu durum, Küçlük'ün, Karahanl? merkezini i?gal edip, katliâm yapt?rmas?na sebep oldu.

Hânedanl?k içi mücadele neticesinde bölünen Do?u Karahanl?lar, Mo?ol Naymanlarca i?gal edilerek, hakimiyetlerine son verildi. Böylece Türk milletine ve ?slâm'a büyük hizmetleri olan Do?u Karahanl?lar Devleti, tarihe kar??t?.