Ak Hun (Eftalit) ?mparatorlu?u (Ak Hunlar, Akhunlar)

Ak Hun (Eftalit) ?mparatorlu?u (Ak Hunlar, Akhunlar)
Büyük k?sm? Volga'dan bat?ya geçen [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]'dan, Güney ?ran'a ve Bat? Afganistan'a inen bir bölük oldu?u tahmin edilen Orta Do?u Hunlar?n?n, hiç olmazsa, Ak Hun (Eftalit) devleti hanedan ailesi ile hakim zümresini te?kil ettikleri ileri sürülmü?; veya bu devlet, Töleslerden Chao-ché'lere (Kao-kü = [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]?n atalar?) ba?l? Hua kolu mensuplar?n?n Cungary bozk?rlar?ndan Horasan bölgesine geçerek, 5. asr?n ortalar?na do?ru bir siyasî te?ekkül haline gelmesi ile ilgili görülmü?tür. Hun tarihinin bu noktas?, oldukça karanl?k bir manzara ta??maktad?r. Hakimiyetini, Hazar k?y?lar?ndan Kuzey Hindistan'a, Afganistan'a, ?ç Asya'ya kadar geni?leten bu kavmin veya kavimler toplulu?unun, çe?itli vesikalarda birbirinden farkl? adlarla an?lmas?, durumu daha da kar??t?rmakta gibidir. Vaktiyle Ed. Chavannes, Yetalar?n ne?et etti?i Hua (Hoa) topluluk ad? ile "Hun" kelimesinin yak?n ilgisi bulundu?unu dü?ünmü? ve J. Marquart, türlü adlarla zikredilen bu kavmin, Priskos'taki Kidarita'lardan (Sasanî ?mparatorlu?u hududunda, Kafkaslar'da oturan Hunlar) ibaret oldu?unu ileri sürmü?tü. Bizansl? tarihçi Theophanes'e (8. asr?n 2. yar?s?) göre "Ephtalit" ad?, Sasanî ?mparatoru Peroz'u (Fîruz. 459-484) ma?lup eden Hun hükümdar? Ephtalanos'tan al?nm??t?r. Bu ad?n, asl?nda, Eftalit paralar? üzerinde görülen Hephthalkhion oldu?u ve birinci kelimenin sülale ad?n?, ikincisinin de kavim ismini gösterebilece?i bildirilmi?tir. Di?er taraftan, ?skenderiyeli Kosmas Indikopleustes (545-549 aras?) ile Bizans tarihçisi Prokopios'un (545-550 aras?) eserlerinde ve eski Hind vesikalar?nda ayn? kavimden Ak Hunlar (Bizans: Devkhoi Ounni; Hind: ?veta-Huna) diye bahsedilmi?tir. 520 y?l?nda, Ak Hun - Eftalit hükümdar?n? ziyaret eden Çinli seyyah Song Yün'ün notlar?ndan, bu kavmin Hunlarla akrabal??? anla??l?yordu. 5. asr?n ilk yar?s?nda Sasanîlerle çarp??an Ak Hun hükümdar?, "Khakan" unvan?n? ta??yordu ve Afganistan bölgesindeki Ak Hun prensinin unvan? da "Tegin" idi. Bölge yerli halk?n?n ?ranî as?ldan oldu?u ?üphesizdir. Ak Hun-Eftalit meselesi, son zamanlarda, bilhassa K. Czegledy'nin geni? ara?t?rmas? ile, oldukça aç?kl?k kazanm?? görünüyor. Buna göre, tarihî geli?me, 350 y?llar?nda Altaylar havalisinden bat?ya do?ru cereyan eden büyük göç hareketi ile ilgilidir. ?ç Asya'da, Hun idaresinden sonra iktidara gelen Sienpilerin yerine kurulan büyük Juan-juan devletinde, Uar ve Hun adlar?nda iki kabile grubu, 350'lerde, bilinmeyen bir sebeple o devletten ayr?larak, bugünkü Güney Kazakistan bozk?r?na gelmi?; buran?n eski Hun halk?n? Volga'ya do?ru ittikten ([ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]) az sonra güneye yönelerek, Afganistan'?n Toharistan bölgesine inmi?ti. 367'ye do?ru, buradaki eski [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...] (Büyük [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]) ülkesine hükmeden "Kidarita" hanedan?n? (ihtimal ?ran as?ll?) da Baktria'ya (Belh havalisi) süren bu ?ç Asyal? kütle, söylendi?i gibi, Uar (= [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]) ve Hun kabileler birli?i idi. Bu birlik, daha sonra Kangkü (Çu-Maveraünnehir) ve Sogd'un (Semerkand ve havalisi) hakimleri olarak, (Çince'deki Hiung-nu ve Avrupa dillerindeki Hun ?ekilleri aras?nda mahallî söyleni?lere göre baz? ufak de?i?iklikler gösteren) yukar?da s?ralad???m?z adlar alt?nda an?lm??t?r. Hakimiyetini, bat?da Hirkania'ya (Gurgan, Hazar denizinin güneyi) kadar geni?leten bu devlet, 5. as?r ortalar?ndan itibaren Heftal ad?nda yeni bir hükümdar ailesine sahip olmu? (bu ad ilk defa 457'de görülüyor) ve y?k?ld??? 557 y?l?na kadar hem sülale, hem kavim olarak, öteki adlar ve Ak Hun ad? ile birlikte bu ad? da ta??m??t?r. Yap?lan tespitlere göre, devlette rol oynayan kabilelerden baz?lar? ?unlard?: Kadis-hun (Herat civar?nda. Pers kaynaklar?nda Hvon, Prokopios'da Eftalit diye zikredilen bu kabile, sonra ?ran'?n bat?s?na göçmü?tür; "Kadisiya" yer ad?n?n men?ei), Zavul (Zabul; bundan Zabulistan), Çol (Çöl? Gurgan = Curcaniye, havalisinde), Kernikhion (Karmir-hyon= K?z?l? Hun), Askil-Eskil. Bunlardan hiç olmazsa bir k?sm?n?n yerli oldu?u a?ikard?r.
Sogd bölgesini ele geçirdikten sonra ?ran üzerine bask? yapan Uar-hunlar?n, 9 y?l kadar süren (358'e do?ru) ?iddetli hücumlar? kar??s?nda y?k?lma tehlikesi geçiren Sasanî ?mparatorlu?u, ?apur II'nin gayretleri ile kurtuldu. Hattâ, iki taraf aras?nda ittifaka varan bir antla?ma oldu ve bu durum üç nesilden fazla bir süre devam etti (bu arada, ?apur'un, 359'da Amida'y? [Diyarbak?r] ku?atmas?nda, yard?mc? olarak, Hun kuvvetleri de bulunmu?tu). Fakat Bahram Gor zaman?nda (420-438) ba?layan yeni taarruzlar (427'den itibaren), Sasanîleri sarst?. Sogd bölgesinden Ceyhun'un güneyine do?ru geli?en istila hareketinin, Bahram Gor taraf?ndan, ba?ar? ile durdurulmas?, onun en ?öhretli ("kurtar?c?") ?ran imparatorlar?ndan say?lmas?na vesile oldu. Halefi Yazdgird II zaman?n?n (438-457) sonlar?na do?ru, Uar-Hunlar?n (Ak Hun) ba??nda, büyük hükümdar, Eftal (Abdel) hanedan?ndan, Kün-han (Kun-han Priskos'da Kougkhas, ?slam kaynaklar?nda Akh.?.n.var vb.), ?ran iç i?lerine kar??arak, himayesine ald??? veliaht Peroz'u (Fîrüz) Sasanî taht?na ç?karm?? (459-484), hakimiyetini Kuzey Hindistan'a do?ru geni?leterek orada, ba??nda Skandagupta'n?n bulundu?u Gupta devletini da??tm??t? (470'e do?ru). 484 y?l?nda, Ceyhun k?y?lar?nda Ak Hun - Eftalitler taraf?ndan ma?lup edilerek Herat bölgesini kaybeden ve y?ll?k vergiye ba?lanan Sasanîler'in, bu s?rada geçirdi?i dinî-içtimaî bir sars?nt?, ülkelerini ihtilale sürükledi. Bu, Mazdek isyan? idi. Mazdek, Mani inanc?ndaki "ikili" telakki (???k-karanl?k, iyilik-kötülük mücadelesi) üzerine sosyal huzursuzluk amillerini de ekleyerek, o tarihlerde yorulan ve iktisadî darl?k içine dü?en toplulu?u kurtarmak iddias? ile, dü?üncelerini yayma?a ba?lam??t?. Buna göre, insanlar?n saadetini bozan iki unsur vard?. Biri servet, di?eri kad?n. Bunlardan her ikisi de herkesin ortak mal? oldu?u takdirde, yeryüzünden kötülük kalkacakt?. Bu tipik komünist propaganda neticesinde, arazi ve servet sahipleri ile aile müessesesine kar?? k??k?rt?lan halk, Mazdek ve müritleri taraf?ndan ayakland?r?ld?. Din adamlar? ve asiller öldürüldü, kad?nlar tecavüze u?rad?, evler ve konaklar ya?maland?, tahrip edildi. Devletin s?hhat kazanaca?? hususunda Mazdek'e inanmak gafletini gösteren ?ah Kavad (veya Kubad, 488-496 ve 498-531) da hapsedilmi?ti; fakat o, kurtulmak imkân?n? bularak, kom?u Ak Hunlara s???nd? (496). ?ran'da olup bitenleri yak?ndan takip eden Ak Hun hükümdar?, insanl?k yarar?na hiçbir ?ey göremedi?i Mazdek hareketini k?r?p yok etmek için, Kavad'? 30 bin ki?ilik Hun süvari birli?i ba??nda ?ran'a gönderdi. Bu suretle ?ah, ihtilali bast?rd? (498-499) ve hadiselerin geli?mesinden, felaketin derecesini kavrayan halk?n da yard?m? ile, Mazdek ve taraftarlar? yakalanarak idam edildi. Tabiat?yla, temizlik ve ülkenin sükûnete kavu?turulmas?, uzun bir zamana ihtiyaç gösterdi?inden, Sasanî ?mparatorlu?unda hak, adalet ve mülkiyet esas?nda normal nizam, daha ziyade, Kavad'?n o?lu Husrev I. Anü?îrvan (531-579) devrinde kurulmu?tur ki, bu ?ehin?ah, tarihte "Adil" lakab? ile an?l?r.
Çin kaynaklar?na göre, ?ç Asya'da Hoten, Kuça, Aksu, Ka?gar ve etraf?n? hakimiyetlerine alan Ak Hun-Eftalitler, bu arada Kuzey Hindistan'? da zaptetmi?lerdi. Bu harekât, "Tegin" unvan?n? ta??yan ve Kâbil'de oturan Toramana ad?ndaki ba?bu? taraf?ndan idare edilmi?ti. 6. yüzy?l?n ilk yar?s?nda ise Toramana'n?n o?lu Mihiragula (Gollas, 515-545) imparatorluk güney kanad?n?n en azametli hükümdar? görünmektedir. Ordusunda, daima 700 sava? filinin bulundu?u rivayet edilir. Fakat Budist rahipler (Song Yün ve ondan bir as?r sonra buraya gelen Hiuen-tsang), bu "Huna kral?"ndan ho?lanmam??lard?r. Çünkü Mihiragula, Budizmi ülkesi halk? için tehlikeli say?yor ve Budistleri kontrol alt?nda tutuyordu. Buna kar??l?k, ?skenderiye'den Hindistan'a giden tüccar (sonra ke?i?) Kosmas taraf?ndan ve 530 tarihli Gwalior kitabesi ile Sanskrit yaz?l? "Ke?mir Vekayinamesi"nde Mihiragula, Hindistan'?n en büyük hükümdar? olarak tasvir edilmektedir.
?ran'da Anü?îrvan büyük bir devlet adam? olarak belirdikçe, Ak Hun - Eftalitler sönükle?ti. 552 y?l?nda, Orta Asya'da [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...] kurulup [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], Maveraünnehir bölgesinde faaliyete geçti?i zaman ise, iki büyük imparatorluk aras?nda s?k??an Ak Hun - Eftalit devletinin, Göktürklerin mücadeleye giri?tikleri Juan-juanlarla olan siyasi ve s?hrî rab?talar? da fayda vermedi. Anü?irvan ve ?stemi'nin ortakla?a hareketleri neticesinde, Ak-Hun iktidar? y?k?ld? ve ülke Göktürklerle ?ranl?lar aras?nda payla??ld? (557).
Üç kol halinde geli?mi? olan Hun siyasi hakimiyeti, -Kafkasya'daki (Derbend kuzeyi- Hazar denizi aras?nda) Hunlar?n, [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...] idaresine girinceye kadar süren k?sa hakimiyetleri d???nda- bu suretle tarihe kar??makla beraber, Hunlara mensup Türk soyundan çe?itli kütleler , [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...] ça??nda ?ahsiyetini bulan zengin kültürleriyle görece?imiz gibi, Asya, Avrupa ve Afrika k?talar?nda [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], Göktürk, [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...], Hazar, [ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...] vb. türlü adlar alt?nda ve yeni güçlü devletler, imparatorluklar kurarak ya?amaya devam etmi?lerdir. Türk milleti denilen büyük âlemin çocuklar? olan bu kütleler, ayn? zamanda Rus, Macar, ?slav-Bulgar, Romen, Gürcü devletlerinin kurulu? ve geli?melerinde ba?l?ca rol oynam??lar ve daha sonraki bütün ?slam-Türk siyasi te?ekküllerine askeri, hukuki ve sosyal yönlerden ana kaynak vazifesi görmü?lerdir