BATIYA GÖÇÜN SANATSAL EVRELER?
Türk kültürünü ara?t?r?rken Anadolu ve Anadolu d???ndaki Türk Kültürü diye bir ayr?m yapamay?z. ?unu kabul etmek gerekir ki Türkler Anadolu'ya geldiklerinde haz?r bir kültür üzerine kurulmam??lard?. Beraberlerinde getirdikleri birikimle, yerle?tikleri yerin kültürünü yo?urarak kendi sanatlar?n? geli?tirdikleri gibi ba?ka sanatlara da katk?da bulunmu?lard?r.
ATLI GÖÇLERDEN ÖNCE BOZKIR ARKEOLOJ?S?N?N GENEL GÖRÜNÜMÜ
?.Ö. 7.yy.'a kadar Avrasya bozk?r ku?a??nda, bir birini izleyen yerle?ik kültürler etkinli?i saptanmaktad?r. Türklerin ya?ad??? verilerini bulaca??m?z tek yer ise Altaylar yöresidir. Fakat her bulgu da Türklere ait olmaz.
ALTAY BÖLGES? ÇOBAN GÖÇLER?N?N MADD? KÜLTÜRLER?
Bozk?r toplumlar? k??lak ve yaylak aras?nda ya?arken göçebe ya?ama haz?rlanm??lard?r. Yerle?ik toplumlar göçebelerin bu üstünlü?ü kar??s?nda ayn? düzene geçme ihtiyac? hissetmi?lerdir. Bu da toplum örgütlenmelerini etkilemi?tir. Askeri liderler ön plana geçmi?, sava? ve ya?mayla zengin olmu?lard?r. Paz?r?k bulgular? bu egemenli?i aç?kça göstermektedir. Mezar odalar?nda göçer ya?am?n?n bütün ö?eleri gömülüdür. Ah?ap sandukada kar? ve kocan?n mumyal? cesetleri, yanlar?nda eyerleriyle atlar?, kad?nlara ait ki?isel e?yalar? ve t?ls?m olarak koyunun omurga ve pelmis kemi?i bulunuyor. Yine mezarlardan elde dilen verilere göre çad?rlar? keçelerden, kürklerden yap?lm??, içleri süslemelidir. Altay göçerleri demir, krom alt?n ve kalay i?lemeyi iyi biliyorlard?. A?aç i?çilik örnekleri de burada bulunanlar aras?ndad?r. Göçer ya?am?n?n geli?tirdi?i önemli tekniklerden birisi de kilim ve dokumada ki ustal?klar?d?r. Giysi özellikleri de Çin kaynaklar?nca do?rulanm??t?r. Be?inci kurgandaki Paz?r?k hal?s? göçerlerin en önemli kal?nt?s? olup kullan?lan hal? tekni?i Türklerin bilinen ve örnekler boyunca kulland?klar? bir tekniktir.
HAYVAN ÜSLÛBU SORUNU
Avrasya atl? göçebelerinin tarih öncesi etkinlikleri aras?nda e?yalar?n?n üzerinde hayvan motifleri vard?. Bu terimin yarat?c?s? Rostovzeff’tir. Bu üslubun kayna?? hakk?nda de?i?ik görü?ler ortaya at?lm??t?r. Ç?k?? noktas? Altaylar oldu?unu kabul eden ise Borovka' d?r. Yine ona göre Altaylarda demir i?leyen kavimler ilk basit hayvan figürlerini meydana getirmi?lerdir. Sonra da di?er sanatlar bu üslubu zenginle?tirmi?lerdir.
BOZKIRDA YAZILI TAR?H?N ?LK TÜRK TOPLUMLARI
Türk ad? ilk defa Çin belgelerinde ve Göktürkler'de kar??m?za ç?kar. Ancak alfabesi de olan bir toplumun kökeninin daha eskilere dayand??? kesindir. Türk ad? da daha sonra genelle?mi?tir. Bugün Türk olan fakat ba?ka adlar? ta??yan toplumlar vard?r. Göktürk bunlar?n en eskisi ve Anadolu da sonlanan göçün ba?? oldu?undan Türklü?ünü vurgulayan ilk politik örgütlenmedir. Göktürkler ?.S. 582' de do?u ve bat? olmak üzere; ikiye ayr?l?nca, Do?u Göktürk Uygurlar taraf?ndan parçalanm??, Bat? Göktürk ise Çin egemenli?ine girmi?tir. Bat? Göktürk içinde Türgi? boyuna mensup bir aile tekrar örgütlenerek ?.S 739'a kadar varl???n? sürdürmü?tür. 11 .yy.da, Karahanl?lar dönemine gelinceye kadar, bozk?rda ba?ka Türk devleti olmam??t?r.
Ç?N KÜLTÜR ÇEVRES?NDE TÜRKLER
Çinlilerle Türklerin ili?kileri çok eskidir. Çin'in ?ang Sülaleleri ça??nda Kuzey Çin halk? Asya göçerleri gibi Samand? ve ölü gömme merasimleri vard?.
Türk kültür tarihi aç?s?ndan ölü gömme önemli bir olgudur. Çinlilerde Türkler gibi bu dünyadaki mallar?n öteki dünyada da ayn? i?i görece?ine inan?yordu. Çu sülalesi döneminde de göçerler dünyas? ile benzerlikleri sürer. Sürekli çat??ma halinde olmalar?, onlar?n sava? yöntemlerini kabule zorlar. Bu etkile?im sanat alan?na da yans?m??t?r. Baz? hayvan motifleri onlar?nda e?yalar?n? süslemi?tir. Ordos denen bozk?r hayvan üslubu göçerler aras?na oldu?u gibi Çin'de de bronz e?yalar üzerinde görülür. Han dönemi Çinin bat?ya bakmaya ba?lad??? ve ipek yolunun ortaya ç?kt??? dönemdir. ?.S. l.yy'da Han sülalesinin ad? Orta Asya'da duyulmu?tur. Çin'de Han sülalesi 6.yy.da son bulduktan sonra Çin, Hun ve Mo?ol egemenli?ine girmi?tir. Çin ve Türk dünyas? ili?kilerini de?erlendirmek gerekirse 10.yy.da Çin'de Türk sülaleleri k?sa sürede egemenlik kurabilmi?lerdir.
UYGUR KÜLTÜR ALANI
Çin ve Hint kültür ortam?nda kalan bir kültürde Uygur kültürüdür. Uygurlar Müslüman olmayan en büyük politik örgütlenme, Budist ve Maniheist kültür ortam?d?r. Uygurlara ait bilgiler 1898 deki bulgularda aç??a ç?km??t?r. Uygurlar?n merkezi Kara Hoço' dur ve genelde kentleri kerpiç tu?la üzerine kurulmu?tur. Hoço kal?nt?lar? tamamen kerpiçtir. Örtü olarak ise kubbe ve tonozdur. Kubbeli yap?lar ?slami dönemdeki kule yap? ve mezarlar üzerinde etkili olmu?tur.
Yap? tekni?i olan ah?ap tavan tekni?i, Orta Asya da oldu?u kadar Anadolu'da Roma dönemi mozolelerinden Erzurum evlerine kadar bir süreklilik gösterir. Bu Akdeniz çevresiyle Çin aras?nda çok eski ili?kilere ba?lanabilir. Uygurlar?n merkezi Hoço'dakj duvar resimlerinde Hint ve Çin Budist sanat?n?n etkisi çok aç?kt?r. Bunlar? daha sonra Selçuklu kanal? ile ?slam ve ?ran minyatürüne geçmi? olarak buluruz.
Türk tarihinde Orta Asya'n?n s?n?rlar? kesin olarak çizilememi?tir. Orta Asya'daki bölgelere Türk göçerleri tarihi aç?s?ndan bakt???m?zda, Asya'n?n yerle?ik kültürleri aras?nda kal?p Türklerin sürekli dola?arak tarihini etkiledikleri bir büyük tarihi co?rafi referans olarak görmek do?rudur. Oradaki tarihlerin Türk göçer ö?esini dü?ünmeden yaz?lamayaca?? gibi di?er kültürler anla??lmadan da Türk tarihi yaz?lamaz. Türklerin 9. Yüzy?la kadar Orta Asya'da ya?amalar? buralar? Türkle?tirmemi?tir. Bu yerle?meye geçen göçerlerin say?s?n?n artt??? dönemlerde olmu?tur. Bu da Bat? Orta Asya'da 10. yüzy?ldan sonra kesinle?mi?tir.
BATI GÖKTÜRKLER
Göktürklerin kurulmas?yla Orta Asya'n?n Türkle?mesi ba?lam??t?r ve güneye do?ru s?zm??lard?r. Harezme 9. ve 10. yüzy?lda egemen olan Hazarlarda bölgenin Türkle?mesinde önemli rol oynarlar. Türkler Anadolu'ya gelinceye dek göçer toplum olarak kalm??lard?r.
Bat? Türklerin Mevareünnehir' de Araplar?n bu bölgeye gelmesinden önce yerle?mi? bölgelerle ili?kilerinin niteli?ini ö?rendi?imiz en önemli kaynaklar Çinli bir Budist'in gezi notlar?d?r.
Bat? Türklerinin Kuça kuzeyindeki Akta? yaylas?nda bulunan karargah?mda ziyaret etmi?tir ve Türk yabgusunun çevresini, çad?rlar? ve içindeki süslemeleri her ?eyiyle notlar?nda anlatm??t?r. Çinli Budist Bat? Türklerinin egemenli?i alt?ndaki Orta Asya bölgelerinin politik, sosyal ve ekonomik yap?s?n? da anlatm??t?r.
Türkler Orta Asya ve Hint aras?ndaki ticaret yollar?n?n kontrolünü elleri alt?nda tuttular. Ya?am biçimleri, sanat anlay??lar?, lüksleri Çin ve Bizans elçilerini ?a??rtacak kadar zengindir. Erken dönemdeki Anadolu kültürünü renklendiren do?ulu verilerin ayr?nt?l? bir analizi gereklidir.


TÜRK GÖÇERLER SINIRINDA ORTA ASYA
Yerle?ik ve göçerler dünyas?n?n karma??k bir tarihi vard?r. Türk göçerlerin yerle?ik dünyaya geçi?leri burada olmu? ve gittikleri her yerin kültürünü özümsemi?lerdir. Anadolu'ya gelen Türklerin yerle?ik düzen deneyimleri bu bölgede edinilmi?tir. ?slam'la bu bölgede kar??la?m??lar ve yo?rulmu?lard?r. Medrese, mezar kulesi, kervansaray gibi yap?tlar?n prototipleri Orta Asya'da bulunmu?tur. Anadolu tarikatlar?n?n ço?u Orta Asya Horasan kökenlidir. Bunlar Türklere mal edilmese de Bat? Orta Asya'n?n Anadolu Türk kültürünün olu?umunda etkisi büyüktür.
?SLAM’DAN ÖNCE YERLE??K ORTA ASYA’NIN MADD? KÜLTÜR VER?LER?
KENTLER VE M?MARLIK
Orta Asya co?rafyas? büyük politik örgütlemeleri hem özendirecek hem de zorla?t?racak niteliktedir. Sürekli göçer hareketlere aç?k bölge oldu?undan ömrü pek uzun olmam??t?r. Orta Asya Bat? orta ça??n?n derebeylik düzenine benzer fiziksel örgütlenme gösterir. Kent ve mimar? kal?nt?lar?n?n genel karakteri ve yap?m özellikleri ?slam döneminde de görülür. Bu kent gelene?inin bir örne?i Harezm’de Urgenç kuzeyinde Toprakkale kentidir. Toprak, fakat pi?mi? tu?la kaplamal? surla çevrilidir. Kentin dörtte birini saray kompleks] kaplar. Kent pazar? özel bir alan içindedir ve ayr?ca ate? tap?na?? bulunur. Toprakkale'deki saray?n duvar?nda heykelli ni?ler, Helenistik ça??n an?lar?n? sürdürür. Heykeller pi?memi? topraktan yap?l?p, boyan?yor. Sarayda an?tsal duvar resmi kal?nt?lar? da bulunmu?tur.
?slam öncesinin en ünlü örneklerinin bulundu?u yer Pencikent' tir Burada bulunan kent 4 ö?eden olu?uyor. Kale Saray, ?ehiristan, Rabad ve Mezarl?k alan? buran?n ana bulgular? ?.S. 5. ve 6. yüzy?ldan kalm??t?r. Kentin yap? malzemesi kerpiçtir. Çamur bloklardan duvarlar, pi?mi? duvar ve dö?eme kaplamalar?, tu?la tonoz ve kubbe, ah?ap çat?dan olu?an bu yap?da ta? hiç kullan?lmam??. Bu bölgenin mimarisi Do?u ?slam Mimarisinin ana kayna??n? olu?turur.
?SLAM ÖNCES? ORTA ASYA RESM?
2.Dünya sava??ndan sonraki bulgularda Resim sanat? aç?s?ndan Orta Asya'n?n ola?an üstü eserlerini ç?karm??t?r. En görkemli örnekleri Pencikent'te bulunan resim sanat? saray resimleri ve dini resimler olarak kar??m?za ç?kar. Dini olanlar Budist içeriklidir.
Orta Asya saray resmi kökeni Helenistik ve Ku?an dönemlerine uyanan gelenek içinde av, sava?, ölüm konular?nda yo?unla??r, temas?n? Orta Asya efsanelerinden al?r. Duvar resminin Orta Asya kültürü aç?s?ndan önemi dokuma, günlük e?yalar ve mimari hakk?nda bilgi vermesidir. ?slam Kültürü resmin ya?amas?na imkan vermemi?, resmi minyatür ve çiniye s??d?rm??t?r.
D??ER SANATLAR
Orta Asya'da sanat üretimi; resim, a?aç oymac?l??? ve toprak heykel yapma alanlar?ndayd?. A?aç oyma verileri s?n?rl?d?r. Heykel sanat? hakk?nda da veriler ayn? ?ekilde s?n?rl?d?r. Keramiklerin özelli?i; madeni kaplar?n taklit edilmesidir. Kaz?larda çok say?da demirden e?yalar bulunmu?tur. Bu sanat etkinlikleri, Türklerin üretimine dolayl? olarak kat?ld?klar? etkinliklerdir.
?SLAM KÜLTÜR DÜNYASINA GEÇ??
8.Yüzy?lda Bat? Türk ?mparatorlu?u y?k?l?nca Türklerin ?slam dünyas? ile ili?kileri artm?? ve 9. yüzy?ldan sonra ?amani'lerin ve Ba?dat halifelerinin devlet üst kademelerinde görevler alm??lard?r. Türklerin Müslüman olmas? uzun y?llar sürmü?tür. ?slamla?ma ve Türkle?me sürecinin Türkleri O?uzlard?r. ?lk Müslüman Türkler olan Karluklar ise O?uzlar?n do?usunda ya??yorlard?. O?uzlar Müslümanlar için pekte iyi topluluk de?illerdi. Ancak sava? sanat?nda ilk s?ray? onlara verirlerdi.
Türkler Müslüman ülkelere ak?nlar yapt?lar hatta Müslüman olan Türklerle de sava?t?lar, zaten kendi aralar?nda sava?maya al???kt?lar. O?uzlar Müslüman dünyas?na girene dek da??n?k ya?ad?lar. O?uzlar?n kentleri vard?. Bunlar hem k??lak hem de O?uz tüccarlar?n?n ticaret bazlar? idi. Kentlere sahip olsalar da genelde göçerdiler. 10. yüzy?la hatta daha öteye kadar ?amanizm inanc?yla ya?ad?lar. Ölü gömme merasimleri vard? ve bu merasimlerinin Çinli'lerden fark? yoktu.
Çad?rlar? büyük keçe örtülü, içi hal? ve kilim dokumalarla dö?eliydi. Çad?r Türk saray ya?am?n?n her döneminde ve yak?n zamanlara kadar sultan simgesiydi o?uzlar?n zanaatleri hakk?nda bulgular?n ba?l?calar?; kemer, keçe dokuma kal?nt?lar?, giyim e?yalar?, ok, k?l?ç, b?çak, silah, at ko?umu gibi e?yalard?r.


ORTAÇA? ?SLAM -TÜRK KÜLTÜRÜ SORUNSALI
11. ve 12. yüzy?llarda Türklerin ?slam'? kabul edip Yak?ndo?u ve ?ran'a geçi?leri ?slam tarihi, ?ran tarihi ve Türk tarihinin ba??ms?z evreleri olarak anla??lamaz. Kentlerde mezhep kavgalar?n?n sürdü?ü, Türkmenlerin yer de?i?tirdikleri dönemde ulusal bilinç hatta devlet bilinci de olu?tu?u söylenemez. Türk egemenlik anlam?n?n varl???, kültür ve sanat alan?nda ortak kavram ye biçimleri te?vik etmi?tir.
Do?u ?slam'a egemen olan Türklerin kurdu?u devletler de?i?ik yap?larla kar??m?za ç?kar. Gazneli ve Selçuklu bölgelerinden farkl? olarak Karahanl? bölgesinin yap?s?nda Türk bilinçli olma özelli?i vard?r. Karahanl?lar?n egemenlik alan?nda Selçuklu ve Gazneliyle mücadelede olsalar bile Orta Asya ?slam Kültürüne katk?lar? büyüktür.
Selçuklu devleti büyük Türk göçleriyle e?zamanl? bir egemenlik alan? tan?mlar. Egemenli?ini göçer ve göçmeye devam edenler üzerinde kurmu?tur. Yerle?ik toplum yöntemlerine sahip ç?km??t?r. Büyük Selçuklunun sonunu getiren; O?uz göçerleriyle çat??malar?d?r. Selçuklular bir yandan Türk göçerlerin yerle?ik düzenini sa?layacak yap?la?maya önem vermi?lerdir.
ERKEN TÜRK - ?SLAM ÇA?ININ SANAT ÜRÜNLER?
M?MAR?
Bütün sultanlar yerle?ik toplum yap? etkinliklerine önem vermi?tir. Sultanlar?n, hemen her kentte saraylar? vard?. An?tsal mimari; ancak göçer olmayan dünyan?n ifadesi olabilir. De?i?ik mimari üsluplar?n?n do?mas?na büyük olanak sa?lam??lard?r.
ANA B?Ç?MLER? VE YAPI TEKN?KLER?
Bu yüzy?lda görülen örnekler Orta Asya mimari gelene?inin devam?d?r. Kerpiç ve tu?la ta??y?c? duvar, tonoz ve kubbe örtüsü, tromplar, pi?mi? toprak, mozaik cephe bezemesi, ah?ap örtü, alç? bezeme, duvar resmi, mimari elaman olarak avlulu yap? eyvan, silindirik yüksek kubbeli yap?, revak Selçuklu dönemi öncesine aittir. Büyük bir k?sm? ?slam öncesi geleneklerin uzant?s?d?r.
Mekansal kompozisyon ö?esi olan eyvanlar Part dönemine uzan?r. O dönemde, saray ve mezar cephelerinin an?tsal motifidir.

BA?LICA YAPI PROGRAMLARI
CAM?LER
Selçuklu döneminde ?ran tipi cami denen; eyvanl? avlulu camiler görülür. Bu cami tipi tek kullan?lan bir tip de?ildir. Caminin sosyo - kültürel statüsünü, din ve devletin iç-içeli?ini ve Arap kökenli din imgesini dü?ünürsek caminin köklü de?i?iminin aç?klamas?n? sultan - devlet imgesinin gücüne ba?layabiliriz. Selçuklu camilerinde maksure kubbesine büyük önem verilmi?tir. Onlardan sonra yap?lan camilerde bunu kan?tlar. Emeviler dönemindeki maksurenin ortaya ç?k??? halifelere kar?? suikast yap?lmas?yla ilgiliydi. Bu dönem camilerinde eyvanl? avluya verilen önem büyüktür. Eyvanl? avlu ?ran ve Türkistan d???ndaki Türk bölgelerinde karakteristik de?ildir.
Orta Asya'n?n 11.yüzy?ldan bu yana cami tipine kazand?rd??? di?er ö?e, silindirik, poligonal yada y?ld?z biçiminde minarelerdir. Kule yap?, ?slam gelene?inin yaratt??? bir yap? türü de?ildir. Tu?la minare bezeme aç?s?ndan, ta??y?c? gövdeye kaplanan mozaik pi?mi? tu?lan?n olanak verdi?i geometrik desenlerle süslenmektedir. Yatay kufi ?eritleri de 11. yüzy?lda ç?km?? olmal?d?r. Mihraplar?n mozaik çiniyle bezenmesi Selçuklu döneminde ba?lanm??t?r.
?LK MEDRESELER
Devletin sunni politikas?n? yürütecek, yeni idari ve dini s?n?f? yeti?tirmek amaçl? kurulmu?tur. Abbasi döneminde, idareci s?n?f? ile ?slam ö?retimi ayn? de?ildi. Bunlar?n birle?mesini sa?layan medreseler olmu?tur. Cami ve medresenin birlikte yap?lmas?, ?slam gelene?inin din ve ilmi birle?tirici e?iliminin ifadesidir. Anadolu Selçuklular? ise birle?tirmeseler de yan yana yapm??lard?r. Selçuklu döneminin tarih bak?m?ndan ayakta kalm?? en eski medreseleri Suriye ve Anadolu' dad?r. Nedeni ta? malzeme kullan?lmas?d?r.
?LK TAR?KAT YAPILARI
Zaviye kurucular?, Horasanl? tarikat ?eyhleri tümüyle Orta Asya ve Horasan'dan Anadolu'ya gelmi?lerdir. Zaviye yap?lar? ?eyh için, devlet büyü?ü yada do?rudan ?eyh ve müritleri taraf?ndan yap?lm??t?r. Bu yap?lar?n kökeni Orta Asya'd?r. Sosyal aç?dan Selçuklu döneminin ba??ndan buyana devletin deste?iyle kurulmu?tur ve Horasan konut yap?s?ndad?r.
MEZAR YAPILARI
Peygamberin ve onu izleyenlerin davran??lar?na bak?p mezar yap?s?n?n ?slam'da geli?memesi gerekti?ini söyleyebiliriz. 9.yüzy?la gelinceye kadar ?slam ülkelerinde mezar yap?s? geli?memi?tir. Peygamberleri miraca yükseldi?i kayan?n üzerine yap?lan kubbet es-sahra önemli an?tsal yap?d?r. Peygamber ve halifelerin oldu?u kadar di?er ashab?n, ?eyhlerin, evliyalar?n mezarlar?n?n ?slam öncesi geleneklerin etkisiyle kutsal bir niteli?e büründü?ü gerçektir. ?slam dünyas?nda an?tsal mezar? en erken geli?tiren bölge Orta Asya'd?r.
Türk politik egemenli?i mezar yap?s?n? vurgulayarak sultanlara, evliyalara mezar yapt?rd?klar? görülür. Karahanl? ve Selçuklu döneminde büyük boyutlu an?tsal gelene?e dönü?en iki tip mezar yap?s? vard?r. ?lki kare kubbe ikinci ise kümbet tipidir.
SARAY M?MAR?S?
Tarihte ad?n? bildi?imiz saraylar?n pek az? günümüze gelebilmi?tir. Samano?ullar? döneminden itibaren Türk emirleri saraylar yapt?rm??lard?r. Her kentte bir saray, bahçe, ribat ve hamam bulunurdu. Büyük yap? ve saray sultanl?k simgesiydi..
KERVANSARAYLAR
Kervansaraylar dikdörtgen plan?, d??ar?dan kö?eleri kulelerle güçlendirilmi? ve tek ta? kap?l? yap?lard?r. Bu plan hiç de?i?memi?tir. Orta Asya yap? gelene?inin Türk egemenli?ine üretti?i an?tsal mimari ürünler içinde kervansaraylar çok önemlidir. Anadolu kervansaraylar? baz? de?i?iklik geçirse de i?lev ve ?ema olarak ayn? kalm??t?r.
M?MAR? BEZEME
Mimari bezeme; Orta Asya bulgular?na göre, kerpiç üzerine kaplanan tu?lan?n geometrik bezeme olu?mas? için istiflenmesi ve aralar?nda alç? dökme motiflerle süslenmesine dayan?yordu. Saraylar halk?n angarya yoluyla çal??t?r?lmas?yla yap?l?yordu. Bu antik dönemden bu yana yöntem olarak kullan?lm??t?r. Gazneli'lerin güçlü bir yerel yap? gelene?i olmad???ndan saraylarda de?i?ik kökenli bezemelere rastlan?r. Sultan Mesut'un saray? hakk?ndaki betimleme ilginçtir
Mimari bezeme teknikleri sonradan geli?en mozayik çini ve çini levha d???nda ?slam'dan önce görülen tekniklerdir. Dönemin yap? tasar?m?nda önce tu?la, sonra mozayik tu?la onu izleyen alç? bezeme malzemesi olarak kullan?lm??t?r.
Anadolu'da alç? ?ran ve Orta Asya'ya göre az kullan?lm??t?r. Mimari bezeme ta? oyma ve çiniye kaym??t?r.
ANADOLU’YU ETK?LEYEN PROTOT?PLER
Türk politik egemenli?inin yer ve s?n?r de?i?tirmesi, dü?üce, biçim ve sanatç? al??veri?inin s?n?r tan?mamas? Türklerin girdikleri bölgelerden prototiplerini seçen bir mimarl?k önce ?ran'da sonra Anadolu'da geli?mi?tir. An?tsal mimari Türk egemenli?inde geli?imini tamamlam??t?r. Ribat, zaviye, kervansaray Arap-?slam dünyas?nda olmas?na ra?men ?ran'dan Anadolu'ya geçen Orta Asya prototipleridir. Saray ve konutlar sanatç?lar?n kökenine göre biçimlenmi?tir. Fakat biçim düzenleri ?ran Orta Asya gelene?ine dayan?r. Bütün yap?lan kökeni neresi olursa olsun tek yöreye özgü de?ildir. Orta ça?daki a??rl?k merkezi, Karahanl?, Gazneli ve Selçuklu'dur.
KENT YAPISI
Kaynaklara göre dönemin kent yap?s? önceki dönemden farkl? de?ildir. D?? surlar, iç kale, bazen duvarla çevrili mahalleler, pazar, cami ve hamamlar karakteristik ö?elerdir. Toplumsal örgütlenme kooperatifseldir. Bugün ki arkeolojik ara?t?rmalarla orta ça? kentlerinin analizlerini yapmak zor bir yöntemdir. Daha iyi incelenirse kapsaml? tan?mlar yap?labilir ancak yap?lar için gösterdi?imiz süreklilikleri kent yap?s?nda gösteremeyiz.
EL SANATLARI VE BEZEME SANATLARI
Bu tür kültürler tarihi boyunca günlük kullan?ma dönük e?yalar?n; i?çilik, teknik ve malzeme bak?m?ndan zenginle?mesi egemen s?n?f?n tüketimine ba?l?d?r. Hakanlar?n, sultanlar?n kulland?klar? e?yan?n kökeni de ticarete, fetihlere, elçilerin ta??d??? e?yalara göre de?i?ir. Sultanlar?n özel hazinelerinde, de?erli e?yalar?n varl??? ve sanat etkinlikleri sosyal statü, prestij hatta saray sanat? niteli?ine tan?kt?r. Selçuklu dönemi ba?? ile Sencar dönemi sonu küçük sanat verileri s?n?rl?d?r. Ama sonraki tarihlerde ürünleri giderek artar.
DOKUMA
Göçer ya?am?n ve çad?r?n egemen oldu?u bir dönemde dokuma önemli bir zanaat dal?yd?. En önemlisi de hal? alan?nda olmu?tur. Tarihi bilinen en eski hal? 13. yy. 'a tarihlidir. Kuma? alan?nda ise halife ve hükümdarlar?n saraylar?nda kendine özgü üslup yarat?lm??t?r. Dönemin motifleri ise ikonografi içinde hayvan motifleri, arabesk süsleme tarz?, palmetler, dolamadol kompozisyonlar?d?r.
P??M?? TOPRAK
?slam dünyas? bütün bölgelerde kendine özgü pi?mi? toprak sanat?n? geli?tirmi?tir.9.yy da Abbasi saray? Çin serami?ini ke?fetmi?tir. Önce bunu taklit etmi?ler daha sonra geli?tirmi?ler. Yald?zl? çini tekni?i bir ?slam sanat? yaratmas? olarak ç?km??t?r. Abbasi dönemi çini sanat?ndaki ürünler yüksek bir soyutlama iradesindendir. Bunlar perdahl? denilen teknikle yap?lm??t?r. Semerkent çanak ve çömleklerinde insan figürü yoktur, tan?nabilir ku? ve hayvanlar azd?r. Ortaça? ?slam serami?i Abbasilerden sonra Selçuklu egemenli?ine girmi?tir. Selçuklu döneminin hikaye ve renk bak?m?ndan minyatüre yak?n bir tekni?i de minai tekni?idir. Pi?mi? toprak bütün özellikleriyle bat?l? yada uzak do?ulu olmayan bir dünya görü?ünün sanatta buldu?u en güçlü ifade araçlar?ndand?r.
MADEN SANATI
Selçuk dönemi maden sanat? yeterli ve etkileyici örnekleriyle bilinir. Maden zenginlerin kulland??? bir e?yad?r ve özenle yap?lm??t?r. Kullan?lan teknik dövme tekni?idir. Gümü? ve pirinç bu tekni?e uygundur. Üzerindeki bezeme için en çok kullan?lan ise kaz?ma tekni?idir. Mutfak, Banyo, Temizlik e?yalar? d???ndaki biçim ve benzemeleriyle büyük sanat yap?t? niteli?indedir. Biçim aç?s?ndan olan üstün olan bir yap?t da ibriklerdir. Bezeme aç?s?ndan zenginli?i olan madeni bir e?yada bakraçlard?r. Selçuklu döneminde madeni e?ya üreten bir çok merkez vard?r ve yine bu dönemde Artuklu bölgesindeki madeni e?ya üretimi Musul etkisinde yada Musullu sanatç?larca yap?lm?? olmal?d?r.
A?AÇ OYMA
A?aç oyma bozk?r göçerlerinin sanat? oldu?u kadar Emevi ve Abbasi dönemindeki geç antik ve Sasani gelene?ini de sürdürür. Bezeme içeri?i, deseni geometrik ve bitkisel arabeske yöneliktir. M?s?r Tuluno?lu döneminde a?aç i?çili?inde e?ik kesim tekni?inin belirlendi?i soyut bir a?aç oyma üslubu da geli?mi?tir.
BEZEME
Geometrik desen ve bitkisel arabesk soyut bezemenin temelini olu?turur. Figürlü bezemede kuma?, seramik, maden, her tür malzeme ve teknikle konular edebiyattan, saray ya?am?ndan al?n?r. Dini olmayan yap?larda figür kullan?lmam??t?r. Bezemede yaz?da yer al?r. Mimariden en küçük e?ya bile bezemesel tutumla ele al?n?r. Kuti yaz?; mimaride en elveri?li üsluptur.
RES?M SANATI
Orta Asya'da ve Gazne sanat?nda büyük duvar resimlen vard?r. Bu; Türklerin yabanc? olmad??? Maniheist ve Budist kültürünün bir resim gelene?idir. 18.yy'a kadar mezar ta?lar?nda insan figürlerine rastlan?r. ?slam da resim yasa?? olmamas?na ra?men baz? toplumlarda resmin geli?mesini ve kullan?lmas?n? engelleyen tutumlar olu?mu?tur. Minyatür bir resim sanat?d?r fakat geç ?slam da bu sanat bir kitap sanat?d?r. Varl???n? bildi?imiz halde Selçuklu dönemine ili?kin,tarihi kesin olarak bilinen minyatürlü yazma bulunmam??t?r. Sadece Varka ve Gül?ah adl? Farsça hikaye kitab? minyatürleri Selçuklu minyatür sanat?n? yans?tt??? kabul edilir. Selçuklu minyatür yazmalar? çanak,çömlek üzerine de i?lenmi?tir.