TONYUKUK ANITI
Birinci Ta?
Bat? Cephesi
Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde k?l?nd?m. Türk milleti Çine tabi idi. Türk milleti han?n? bulmay?p Çinden ayr?ld?, hanland?. Han?n? b?rak?p Çine tekrar teslim oldu. Tanr? ?öyle demi?tir: Han verdim, han?n? b?rak?p teslim oldun.Teslim oldu?un için Tanr? ölmü?tür. Türk milleti öldü, mahvoldu, yok oldu. Türk Sir milletinin yerinde boy kalmad?.Ormanda ta?ta kalm?? olan? toplan?p yedi yüz oldu. ?ki k?sm? atl? idi, bir k?sm? yaya idi. Yedi yüz ki?iyi sev eden büyükleri ?ad idi. Kat?l dedi. Kat?lan? ben idim. Bilge Tonyukuk.Ka?an m? k?lay?m, dedim. Dü?ündüm. Zay?f bo?a ve semiz bo?a arkada tekme atsa; semiz bo?a, zay?f bo?a oldu?u bilinmezmi? derler diyip, öyle dü?ündüm. Ondan sonra Tanr? bilgi verdi?i için kendim bizzat ka?an k?ld?m.Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ile beraber ?lteri? Ka?an olunca güneyde Çini, do?uda K?tay?, Kuzeyde O?uzu pek çok öldürdü. Bilicisi, yard?mc?s? bizzat bendim. Çogay?n kuzey yamaçlar? ile Kara Kumda oturuyorduk.
Güney Cephesi
Geyik yiyerek, tav?an yiyerek oturuyorduk. Milletin bo?az? tok idi. Dü?man?m?z etrafta ocak gibi idi, biz ate? idik.Öylece oturur iken O?uzdan casus geldi. Casusun sözü ?öyle: Dokuz O?uz milletinin üzerine ka?an oturdu der. Çine do?ru Ku'yu, generali göndermi?, sözü ?öyle dermi?: Az?c?k Türk milleti yürüyormu?; ka?an? cesur imi?; mü?aviri bilici imi?; o iki ki?i var olursa, seni, Çini öldürecek derim; do?uda K?tay? öldürecek derim; ben,, O?uzu da öldürecek derim; Çin, güney taraftan hücum et; ben kuzey taraftan hücum edeyim; Türk Sir milleti, yerinde hiç yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.O sözü i?itip gece uyuyaca??m gelmedi. Ondan sonra ka?an?m?za arz ettim. ?öyle arz ettim: Çin, O?uz, K?tay bu üçü birle?irse kala kalaca??z. Kendi içi d??tan tutulmu? gibiyiz. Yufka olan?n delinmesi kolay imi?, ince olan? k?rmak kolay. Yufka kal?n olsa delinmesi zor imi?. Do?uda K?taydan, Güneyde Çinden, bat?da bat?l?lardan, Kuzeyde O?uzdan iki üç bin askerimiz gelece?imiz var m? acaba? Böyle arz ettim. Ka?an?m benim kendimin. Bilge Tonyukukun arz etti?i maruzat?m? i?itiverdi. Gönlünce sevk et dedi.Kök Öngü çi?neyerek Ötügen orman?na do?ru sevk ettim. ?nek, yük hayvan? ile Toglada O?uz geldi. Askeri üç bin imi?. Biz iki bin idik. Sava?t?k. Tanr? lütfetti, da??tt?k. Nehire dü?tü. Da??tt???m?z, yolda yine öldü hep.Ondan sonra O?uz tamamiyle geldi. Türk milletini Ötügen yerine konmu? diye i?itip güneydeki millet, bat?daki, kuzeydeki, do?udaki millet geldi.?ki bin idik. ?ki ordumuz oldu. Türk milleti k?l?nal?, Türk ka?an? otural? ?antung ?ehrine, denize ula?m?? olan yok imi?. Ka?an?ma arz edip ordu gönderdim. ?antung ?ehrine, denize ula?t?rd?m. Yirmi üç ?ehir zaptetti. Uykusunu burda terk edip, yurtta yat?p kal?rd?.Çin ka?an? dü?man?m?z idi. On Ok ka?an? dü?man?m?z idi. Fazla olarak K?rg?z?n kuvvetli ka?an? dü?man?m?z oldu. O üç ka?an ak?l ak?la verip Altun orman? üstünde bulu?al?m demi?. ?öyle ak?l ak?la vermi?ler: Do?uda Türk ka?an?na kar?? ordu sevk edelim. Ona kar?? ordu sevk etmezsek, ne zaman bir ?ey olsa o bizi -Ka?an? kahraman imi?, mü?aviri bilici imi?- ne zaman bir ?ey olsa öldürecekti. Her üçümüz bulu?up ordu sevk edelim, tamam?yla yok edelim demi?. Türgi? Ka?an? ?öyle demi?: Benim milletim ordad?r demi?. O?uz yine s?k?nt?dad?r demi?.Bu sözü i?itip gece yine uyuyaca??m gelmiyordu, gündüz yine oturaca??m gelmiyordu. O zaman dü?ündüm. ?lk olarak K?rg?za ordu sevk etsek iyi olur dedim. Kögmenin yolu bir imi?. Kapanm?? diye i?itip, bu yol ile yürürsek uygun olmayacak dedim. K?lavuz arad?m. Çöllü az kavminden bir er buldum. ??ittim: Az ülkesinin yolu An? boyunca ......... ........... imi?, bir at yolu imi?, onunla gitmi?. Ona söyleyip, bir atl? gitmi? diye o yolla yürürsek mümkün olacak dedim. Dü?ündüm, ka?an?ma
Kuzey Cephesi
Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan a?a?? dedim. Ak Termi?i geçip s?rtlatt?m. At üzerine bindirip kar? söktüm. Yukar?ya, at? yede?e alarak, yaya olarak, a?aca tutunarak, ç?kartt?m. Öndeki er çi?neyiverip, a?aç olan tepeyi a?t?k. Yuvarlanarak indik. On gecede yandaki engeli dolan?p gittik. K?lavuz yeri ?a??r?p bo?azland?. Bunal?p ka?an dört nala ko?turuver demi?. An? suyuna vard?k. O sudan a?a?? gittik. Yemek yemek için attan indirdik. At? a?aca ba?l?yorduk.Gündüz de gece de dört nala ko?turup gittik. K?rg?z? uykuda bast?k. Uykusunu m?zrak ile açt?k. Han?, ordusu toplanm??. Sava?t?k, m?zraklad?k. Han?n? öldürdük. Ka?ana K?rg?z kavmi teslim oldu, ba? e?di. Geri döndük, Kögmen orman?n? dolan?p geldik.K?rg?zdan döndük. Türgi? ka?an?ndan casus geldi. Sözü ?öyle: Do?uda ka?ana kar?? ordu yürütelim demi?. Yürütmezsek, bizi-ka?an? kahraman imi?, mü?aviri bilici imi?-ne zaman bir ?ey olsa bizi öldürecektir demi?. Türgi? ka?an? d??ar? ç?km?? dedi. On Ok milleti eksiksiz d??ar? ç?km?? der. Çin ordusu var imi?.O sözü i?itip ka?an?m, ben eve ineyim dedi. Hatun yok olmu?tu. Ona yas töreni yapt?ray?m dedi. Ordu, gidin dedi, Altun orman?nda oturun dedi. Ordu ba?? ?nel Ka?an, Tardu? ?ad? gitsin dedi. Bilge Tonyukuka, bana ?öyle dedi: Bu orduyu sevk et dedi. Cezay? gönlünce söyle. Ben sana ne söyleyeyim dedi. Gelirse hile toparlan?r, gelmezse haberciyi, sözü alarak otur dedi.Altun orman?nda oturduk. Üç casus geldi. Sözü bir: Ka?an ordu ç?kard?, On Ok ordusu eksiksiz d??ar? ç?kt? der. Yar?? ovas?nda toplanal?m demi?.O sözü i?itip, ka?ana o sözü ilettim. Han taraf?ndan söz dönüp geldi. Oturun diye söylemi?. Ke?if kolunu, nöbet i?ini çok iyi tertip et, bask?n yapt?rma demi?.Bögü Ka?an bana böyle haber göndermi?. Apa Tarkana gizli haber göndermi?: Bilge Tonyukuk kötüdür, kindard?r, ?a??r?r. Orduyu yürütelim diyecek, kabul etmeyin.O sözü i?itip orduyu yürüttüm. Altun orman?n? yol olmaks?z?n a?t?k. ?rti? nehrini geçit olmaks?z?n geçtik. Geceyi gündüze katt?k. Bolçuya ?afak sökerken ula?t?k.
?kinci Ta?
Bat? Cephesi
Haberci getirdiler. Sözü ?öyle: Yar?? ovas?nda yüz bin asker topland? der. O sözü i?itip beyler bütün dönelim, temiz edepli olmak iyidir dedi. Ben ?öyle derim, ben Bilge Tonyukuk: Altun orman?n? a?arak geldik. ?rti? nehrini geçerek geldik. Geleni cesur dedi duymad?. Tanr? Umay ilahe, mukaddes yersu üzerine çökü verdi her halde. Niye kaç?yoruz? Çok diye niye korkuyoruz?Az diye niye kendimizi hor görelim? Hücum edelim dedim.Hücum ettik, ya?ma ettik.?kinci gün ate? gibi k?z?p geldi. Sava?t?k. Bizden,iki ucu,yar?s? kadar fazla idi. Tanr? lütfettigi için, çok diye korkmad?k,sava?t?k. Tardu? ?ad?na kadar kovalay?p da??tt?k. Ka?an? tuttuk. Yabgusunu, ?ad?n? orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk.O ayn? gece halk?na haber gönderdik. O sözü i?itip On Ok beyleri, milletini hep geldi, ba? e?di. Gelen beylerini, milletini tanzim edip, y???p -az miktarda millet kaçm??t? -On Ok ordusunu sevk ettim. Biz de Ordu sevk ettik.an?y? geçtik. ?nci nehrini geçerek tinsi O?lu denilen mukaddes Ek da??n? a??rd?m.