Lazlar

***cuL de sac*** · 01-21-2008, 04:46 PM

STRABON’UN GEOGRPHİKASINA GÖRE KOLHETİ’NİN SINIRLARI
Otar LORDKİPANİDZE
Almancadan çeviren:
Gubaz ÇİBARİŞİ

Strabon’un konsepsionuna göre Kolheti, sınırları belli bir dereceye kadar dereceye kadar coğrafik konumuyla belirlenmiş olan bir bütünlüktür. Strabon Kolheti’nin kuzey sınırı hakkında şunları yazmaktadır:’’ Bir kişi yer tasvirinde Avrupadan başlayıp Asyaya doğru devam ederse ilk olarak iki kısma ayrılan kuzeydeki ülkelerden ilkine gelir. Bunlardan ilki Tanais’teki ülkelerdir... batıda Tanasi’in nehirleri ve Maiotis ve Bosporos’a kadar
ve Kolheti’de biten Karadenizin sahilleri ile çevrelenmektedir... ’’(XI, 1,5). Bir Kolhi şehri olan Dioskurias hakkında:’’ Dioskurias bir koyda (girinti) yer almakta ve denizin en doğu ucunu oluşturduğu için Pontos
Euxenios’un (Karadenizin) en uç noktasıdır’’(XI, 2,16), şeklinde yazmaktadır:

Kolheti Pontos Euxenios’ta, bugünkü Karadenizde bulunmaktadır (Geografika XI,1,5; XI,2,14-15; XI,2,17). İlginç bir nokta, Geographika’ya göre Pontos Euxenios’un bir kısmının ’’Kolhi Denizi’’(κολχική θάλαττα)olarak bilindiğinin belirtmesidir (XI,1,6). Strabon bununla belkide denizin Pityus ve Trapezus (Trabzon) arasındakı bölgeyi kastedilmekteydi (bkz.XI, 2,14).

1.1.Kolheti doğudan İberia tarafından sınırlanıyor (I, 2,39; VI,4,2; XI,3,4; XI, 14,15). Sarapani sınır kalesi idi (XI, 3,4). Bu bugünkü Şorapani olması gerekir. Kolheti ile İberia arasındaki sınır çizgisi Skande-Çorapan’in yukarısından geçiyor olmalıydı.

1.2.Kuzey ve güney sınırı ile ilgili olarak Geographika’da şunlar yer almaktadır:’’ Heniok’lerden sonra, Kafkas ve Moskhi dağlarının altında yer alan Kolheti gelmektedir’’(XI,2,1)“ή κολχίς ύπό τοϊς καυκασίοις ǒρεσι κειμένη καί τοϊς Μοσχικοϊς...’’’’(XI,2,1) cümlesi belki’’Kolheti (bu) iki dağın (Kafkas ve moskhi) arasında yeralmaktadır’’ şeklindede yorumlanabilr.

Geographika’da bir çok kez Kafkaslar Kolhetinin kuzey sınırı olarak belirtilmektedir (bkz. XI,2,1; XI, 5,5; XI,5,6). Buna karşın açık olmayan II, 1, 39 deki iddiadır, ki bütün konsep içinde bakıldığında Eratosthenes’den alınmış olma ihtimalini akla getirmektedir: Hazar (Kaspish) dağları Kolheti’nin girişi ile Hazar denizi arasında bulunmaktadır’’ Hazar dağı (kaspish) XI,8,9’de de bahsedilmektedir. Fakat XI,2,15 te şu ifadelere rastlamaktayız:’’ Eratosthenes, Kafkasyanın yerli halk arasındaki adının Kaspius olduğunu yazıyor *1.Buradan açıkça anlaşılacağı gibi Kolheti’nin kuzey sınırı (tam kuzey) Kafkaslara kadar uzanmaktaydı. Geographika’ya göre kuzey batı sınırı Karadeniz sahili boyunca uzanmaktaydı, XI,2,14: doğuya doğru ve güneye bakan tarafta, dediğim gibi, başlangiçta sahil uzanıyor, fakat Bata*2dan sonra giderek bir dönş (yay) yapıyor, daha sonra batıya dönüyor ve Pityus ve Dioskurias’ta bitiyor, ki Kolhetide bulunan bu yerler bahsedilen sahilde bulunmaktadır. Dioskuriastan sonra, Kolheti’nin diğer sahilleri ve önemli bir yay oluşturduktan sonra Trapezus’u sınırlayan sahiller takip ediyor. Daha sonra düz bir şekilde devam ediyor ve Karadenizin kuzeye bakan kesimini oluşturuyor. Bununla, Pityus’un Kolheti’nin kuzeyinde, bugünkü Biçvinta(Pizunda) olarak lokalize edilen yerin yakınında bulunduğu kabul edilebilir. Kuzey sınırın Pityus’un yakınınında, belkide Bsipi-geçidi veya bunun daha kuzeyinden geçiyor olması gerekir*3. Strabon’a göre Kolheti ’’Henioke’lerden sonra’’ geliyor (XI,2,1). Henioke’ler Karadeniz’in kuzeydoğu sahilinde Akee’ler (Achäer) ve Zyge’lerden sonraki bölgede yaşıyorlar. Buna dayanarak Geografika’nın yazarı (Henioke’lerin, çn.) yaşadıkları yer olarak Pityus’un kuzeyini, bugünkü Soçi ve Adler civarı, lokalize ettiği kabul edilebilir (İnadse 1957). Burada, arkeolojik çalışmalardan elde edilen bilgilerden, bu bölgenin M.Ö. 2.binyılın ikinci yarısında itibaren Kolheti bronz kültürünün kapsadığı alanı içinde olduğunu belirtmek gerekiyor.*4

1.3. Kolheti’nin güney sınırını belirlemek biraz daha zor bir sorun olarak görünüyor. Yönlendirme olması açısından aşağıda Geografikada yer alan iki ibareye yer verilmiştir.

1.3.1. Biryerde Moskhi dağları Kolheti’nin güney sınırı olarak geçmektedir.

XI,2,1: ’’ Henioke’lerden sonra Kafkas ve Moskhi dağlarının aşağısında yer alan Kolheti gelmektedir.’’

Daha öncede belirtildiği gibi belkide bu, Kolheti’nin Kafkas ve Moskhi dağları arasında yeralıyor şeklinde yorumlanabilir, yani güney sınırları Moskhi dağları boyunca uzanmaktadır. XII,3,18 de yer alan ’’ Moskhi dağları Kolhetinin aşağı kesiminde yeralmaktadır’’(ύπέρ τής κολχίδος)ifadeside bunu tastik etmektedir;

I,3,21, yer alan ifade aynı şekilde ’’Moskhi dağları’’nın Kolheti’nin sınırını oluşturduğu belirtilmektedir.

Strabon başka bir yerde Moskhi ve Kolhi dağlarının yanyana olduğununu belirttiğini eklemek gerekiyor (XI,14,1). Bu aktarım, Kolhetiyi sınırlayan Moskhi dağlarının Tibaran’ların yakınında yeraldığını göstermesi açısından önemlidir. Fakat budurumda (yani Moskhi dağlarının Kolhetinin hemen yakınında lokalize edilmesi) Moskhi dağlarının Küçük Kafkasyanın batı kesimi veya Acara ve İmeretideki (Karadenize doğru uzanan) dağlar olarak lokalize edilemiyeceği anlamına gelir (bkz. Muşelişvili 1977, 57f).

İberia’nın sınırlarının belirlenmeye çalışıldığı bölümdede görülebilecegi gibi, Geographikada bir çok kez adı geçen Moskhi dağları, Fırat nehrinin kaynağını oluşturan dağ sisteminden başlayıp Çoruh nehri, Kura ve Arax (Aras) nehirlerini ayıran dağ sırası olarak lokalize edilmektedir*5.

3.2. Kolheti’nin güney sınırlarını belirlemede, Geographikada birçok kez vurgulanan, Kolheti Trapezus’un hemen yakınında yer almakta olduğunu ve Küçük Ermenistan ve Kappadokia ile komşu olduğuna dair aktarımları göz önünde bulundurmak gerekir.

II,1,3: ’’Amisos (Samsun) dan doğuya doğru giderken ilk olarak Kolheti’den geçilir*6.

XII,1,1 de, Kolheti’nin (Ermenistan ile birlikte) Kappadokia’ya kadar uzanmaktadır şeklinde yorumlanabilecek bilgiler içermektedir: ’’ Ve Kappadokiada çeşitli bölgelerden oluşan bir ülkedir ve birçok değişiklikler geçirmiştir’’. Bu ülkenin, aynı dili konuşan sakinlerinin, güneyde Kilikia Tauros’ları diye adlandırılan dağlar, doğuda Armenia ve Kolheti ve değişik diller konuşan aradaki halklar ve kuzeyde Halys (Kızılırmak) ırmağı’nın ağzına kadar Eukseinos (Karadeniz) ve batıda hem Paphlagonia’lı kabileler ve hemde Phrygia’da yerleşmiş olan Lykaonia’lılara kadar uzanan Galatia’lılar ve Kilikia Trakheia’da oturan Kilikia’lılar tarafından çevrilmiş oldukları söylenebilir.

Kappadokia (?), ’’Kolheti ve Armenia’ya kadar uzanan’’ ibaresi XII,3,1 dede yer almaktadır: ’’...ayrıca diğer tarafta yer alan Kolheti ve Küçük Ermenistan’a kadar uzanan kıyılarıda ele geçirdi; ... Armenia’ya doğru uzanan kısımları ve Kolheti dolaylarını...’’

I,3,21 de Strabon (Apollodor’a dayanarak): Pontus Krallığı ve onunla komsu olan Kolheti, daha sonra buna Armenia da ekleniyor:’’Batı(daki) İberia’lılar Pontus ve Kolheti’nin yukarı kesimlerine yerleştiler; Apollodoris’e göre bu ülke ile Armenia arasındaki sınırı Arax (Aras) oluşturmaktadır. Ama doğrusu Kura dır, ve Moskhi dağlarıdır’’.

Trapezus ve Kolheti’in komşu olduğu özellikle vurgulanmaktadır.

VII,4,3:’’ Taurosta, dağları da aynı ismi taşıyan, Tibaran’lar ile Kolhler arasında bulunan Trapezus şehri yer almaktadır’’.

XII,3,17:’’ ...Kerasos*7’a ve Hermönassa*8 yakınında Trapezus’a ve ondan sonra da Kolheti’ye*9 gelininr.’’

XII,3,13 ten Kolheti’nin Trapezus (burada Trapezus geniş anlamda, şehrin kendisi ve çevresindeki teretoryum anlaşılmalı)ile direk sınır oluşturmadığı anlaşılmaktadır. İkisi arasında:’’ayrıca Pharnakia Bölgesi ve Kolheti ve Küçük Armenia’ya kadar Trapezusia,...’’Trapezunt’un doğu sınırının Ophis deresinde-bugünkü İstala dere bulunması gerekiyor (Janssens 1966:97-126; Olshausen-Biller 1984: 173; Weimert 1984:85). Fakat XII,3,13’te aktarılan bilgi; Kolheti ve Trapezun’un direkt komsu olduklarını tastik eden aktarım ilginçtir*10. Burada hangi bölgeden bahsedildiği XII,3,18 den anlaşılmaktadır:’’Pharnakia ve Trapezus’un yukarısında Tibaran’lar, Khalde’ler ve San’lar ve eski zamanlarda Makron’lar denen San’lar ve bunların yanında Küçük Armenia bulunur...’’. Aşağı yukarı aynı şekildeki ifadeler XII,3,28’de de yer almaktadır:’ Pharnakia ve Trapezus bölgelerinin üst tarafında, ülkeleri Küçük Armenia’ya kadar uzanan Tibaran’lar ve Khaldai (Chaldai.ç.n.) kavmi bulunur’’.

Kolheti’nin güney sınırı hakkında bir çok kez vurgulanarak belirtielen geniş yayılım, zamansal olarak hangi durum ile ilintili olabilir?. Strabon öncesi ve Strabon sonrası yunan kayıtları iyice incelendiğinde bile Kolheti devletinin güney sınırlarının bu derece geniş olduğuna dair kayıtlara rastlanılmamaktadır. Örneğin Pseudo-Skylax M.Ö. 4. yy da (Asien, 81) Apsaros deresini, bugünkü Çoruh, Kolheti’nin güney sınırı olarak belirtiyor. Ayrıca:’’ Kolhlerden sonra Byzer’ler, Daraonon deresi ve Arion deresi gelmektedir’’(Asien,82). Ve ayrıca Trapezunt’dan önceki halk guruplarını sıralıyor: Ekekheireis, Beikheiori, Makrokephal’ler ki helen şehri Trapezunt onların ülkesinde bulunuyordu (Asien,82-85).

Strabon’dan yaklaşık 300 yıl öncesine kadar Kolhi ülkesinin güney sınırlarına ait- Çoruh nehrinin batısı-herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. İlk olarak Strabon’un Geographika eserinde bu konuda bilgilere rastlıyoruz.*11

Fikrimce Geographikada, Kolheti’nin sınırlarının daha güneye ( yani Trapezus ve cıvarı) uzandığına dair bilgiler –ki bu en azından M.Ö. 4. yy’dan sonra (Pseudo-Skylax) ortaya çıkan diğer yazılı kayıtlarca tastik edilmemekle birlikte- iki şekilde açıklanabilir.

1. Geographikada etnik sınırlar ile politik sınırlar birbirleri ile karışmış görününyor. Örneğin Xenophen Kolhi’lerin homojen etnik bir Halk olarak Trapezunt ve Kerasunt (Giresun) cıvarında yaşadıklarını yazmaktadır (Anabasis IV,8,8; IV,2,1-2; V,3,2). Ama bu zamanda buradaki halk Kolheti krallığına bağlı deyillerdi*12. Strabon artık homojen bir halk olarak Kolhilerden Trapezunt cıvarında bahsetmemektedir.*13

2. Veya (ki bu daha mantıklı görünüyor) Strabon’un Geographikasi eski yunanlıların Herodot’ta bahsedilen Büyük Kolheti ile ilgili düşüncelerini yansıtıyor. Herodot’un, büyük ihtimalle M.Ö. 6. yy’ın 20 liyıllarına ait politik durumu yansıtan*14 aktarımlarında, Kırmızı deniz (güneyde) ve Karadeniz (kuzeyde) arasındaki bölgede sadece dört halkın yaşadığı belirtmektedir: Pers’ler, Med’ler, Saspeir’ler ve Kolhi’ler. Kuşkusuz burada politik durum, büyük politik birlik, öne çıkarılmıştır*15. Saspeir’ler Kolhilerin komşusudur ve Araxes nehrinin yukarı kesimleri ve denize dokülen yerlerde yerleşiktirler (Melikişvili 1954: 415). Herodot’ta ise (I,104):’’ Kolhi ülkesinden fazla uzaktaolmayan, Med’lere kadar olana bölgede sadece bir halk bulunuyor, Saspeir’ler, ve bunu geştikten sonra Med’lere gelinir’’. Burada, Herodot’ta, Kolheti krallığını en parlak dönemi söz konusudur. Bu dünemde Urartu kaynaklarında. M.Ö.8.yy, Kolheti krallığı Kolcha olarak geçmektedir. Strabon’da bir çok kez vurgulanan Kolheti’nin sınırlar (Trapezus’a kadar), Kolheti’nin en parlak dönemindeki durumuna ait spesifik konumunun yansıtan bir tekrar olduğu kabul edilebilir. Bu zamanda Kolheti güney doğu Karadeniz sahilinin geniş bir alanını kapsıyordu. Urartu kaynaklarında bu durumu destekleyen deliller bulunmaktadır (Melikişvili 1962).

Dipnotlar:

1. Bazı yorumculara göre Kafkas dağlarında biri Suramı geçidi yakınlarında ’’Kaspi (Hazar) dağı olarak adlanmış olabilir (bkz. Ürneğin Vestnikdrevnej istorii, 1947, Nr.4: 215).
2. Claudius Ptoleaeus tarafındanda bahsedilen Bata bugünkü Noworossijsk limanı (girintisi) veya Tuepse cıvarı olarak lokalize edilmektedir( yakın bilgi için bkz. Katşarawa-Kwirkwelia 1991:43-44).
3. Kolhetinin kuzey sınırının daha ileri kesimlere kadar devam edip etmediğine dair elimizde herhangi bir kaynak yoktur. Daha eski bir kaynakta, Pseudo-Skylax: ’’ Gelon’lardan sonra Kolhiler gelmektedir...Dioskuris şehri burada bulunmaktadır...’’ (Asien, 81). Ptyus şehrinin burada bahsedilmemesi bu şehrin bu dönemde halen kurulmadığı için olabilir. Gelon’ların Kolhilerin kuzey komşusu olarak geçmesi ilginç bir durumu yansıtmaktadır. Zira Herodot’a göre Gelon’ler Skyth’lere komşu bir halktı (IV,102,109). Herodot’un dışında Gelon’lardan Pseudo-Skymnos (863), Dionysios Periegetes (310) ve Aristoteles (Mirab.mundi, 29) tarafından da bahsedilmektedir. Uzmanlar arasında Gelon’ların yaşadığı yer ve etnik kökenleri üzerinde fikir ayrılığı olmakla birlikte çoğu araştırmacı tarafından yerleşim yeri olarak orta Don cıvarı kabul edilmektedir (Dovatur, Kallistov, Şişova 1982: 359). Birde hiçbir mantıklı dayanağı olmayan bir teori var. Buna göre Gelon’ler Kolheti krallığının kurucusu olarak kabul edilmesı gerekti öne sürülmektedir (Kiessling 1912:1015). Rusçaya çeviren kişi ve Pseudo Skylax’ın ’’Periplu’’ yoruncusu aşağidaki açıklamayı yapmaktadır:’’ Herodot tarafından Gelon’ler bit yıyenler olarak tanımlanmaktadır. Diğer bir ananeye göre (Traditoin, aktarım) Ponponius Mela, Plinius ve Arrian bit yiyenleri Kolheti’de yerleşik gösterirler. Bu durum büyük ihtimalle Pseudo-Skylex’in yanlışlıkla Gelon’ları Kafkasyada yerleşik göstermesinden kaynaklanmıştır’’ (Vestnik drevnej istorii 1988, Nr.2:266). Fakat Herodot’ta (IV,109)φθειραγέοι(ki doğrusu ’’çam kozalağı yiyenler’’ anlamına gelir) Gelon’lar deyil Budin’ler dir. Pseudo-Skylex ile Strabon’un Kuzey doğu Karadenizdeki etnik guruplar hakkındaki bilgiler oldukça farklidır. Pseudo-Skylx’ göre bunlar: Sindoi, Kerketai; Toretai; Ache(e)’ler, Henioch’ler, Korax’ler,Kolike (ülke), Melanchlain’ler, Gelon’lar Kolhi’ler (Asien, 70-80). Strabon’ a göre: Sindike (ülke), Ache(e), Zyg’ler, Henioch’ler, Kerketai, ve Makropogon’ler, Phtheirophag’ler ve ’’ Henioch’lerden sonra Kolhi’ler gelir’’ (XI,2,1,). Muhakkak ki Pseudo-Skylax’ın Gelon’ları Kafkasya sahillerine yerleşik göstermesinin nedeni daha yakın bir açıklamayı gerektiriyor (bkz. Kaukçişvili, T. 1967: 29-30). Pseudo-Skylax’ın daha kuzeyde yaşayan halkları (Melanchlai’ler, Gelon’lar) tanımlarken, bunları mekanik olarak Kafkasyadaki Karadeniz sahillerinde halklara geçirmesi kuşku uyandırıcıdır-ki bu ’’Periplus’’ için pratik bir öneme haizdir.
4. Bugünkü Biçvanda(Pizunda) ve daha kuzeydeki Gagra şehrinde ve Pilonkova’da bronz çağa ait çok sayıda Kolheti baltaları bulunmuştur (geniş bilgi için bkz. Koridse 1965: 11-12).
5. Geographika, XI,14,4 ‘e göre Chorzene(Χορξηυή)Kolheti’sınırında bulunmaktadır. Fakat bu Fırat nehrinin kaynagını oluşturan bölgelere yakın bir yer olarakta lokalize edilebilir.
6. Bu bilgi nuans içerebilir. Buna göre bir su yolu olarakta yorumlanabilir (bkz. II,1,11; XII, 3,17).
7. Kerasunt Sinope’nın bir kolonisidir (Xenophon, Anabasis, V,3,2; bkz. Pseudo –Skzlaxi 911), Trapezunt’tan 60 km uzaklıkta, bugünkü yerleşim yeri Pol-Bazar veya Giresun ili (geniş bilgi için bkz. Kaçarawa-Kwirkwelia 1991: 127-128). Strabon’da adı geçen Kerasunt (XII,3,17) bugünkü Trabzon ve Akçakale arasındaki liman (girinti) de yer alması gerekiyor (Olshausen-Biller 1984:141).
8. Hermonassa adına, daha önce Miletli Hekataios tarafındanda bahsediliyor, daha sonraki zamanlarda diğer yazarlardada rastlanıyor (Arr., PPE, 24; Cl. Ptolem. V,6,4), ve Trapezunt’un batı sahillerinde, Akçabat( daha önce Polathane) lokalize edilmektedir-Olshausen-Biller 1984:135; Bky. Kaçarawa-Kwşrkwelia 1991: 75).
9. Devamında ’’ Kolheti’nin yukarı kesimide bulunan ’’Moskhi dağları’’ şeklinde geçiyor (XII,3,18).
10. XII,3,1 de Pompeius’un Armenia ve Kolheti (cıvarlarını) bölgelerini kendisi ile birlikte savaşan hanedenlara paylaştırdığını belirtiyor.
11. Claudius Ptolemaeus un aşağıdaki aktarımlarının Strabon’un Geographikasında etkilendiği kabul edilebilir:’’Güneyde Kolheti’yi Pontus Kappadokia sınırlamaktadır ve büyük kısmı ise komşusu olan Armenia’’(V,9,3)(bu konu hakkındaki yorum , Lomouri 1955:57): ’’ Ptolemeus tarafından Kolheti sınırları hakkındaki bilgiler ne eski Kolheti için doğru nede Yazarın yaşadığı dönemdeki duruma ile uyuşmaktadır’’.
12. Muhtemelen Xenophen’in Anabasis eserinde bahsedilen Kolhi boyu Urartu kaynanklarındada bahsedilen ve Kolheti Krallığını kuran boydur. Melikişvili’ye göre Kimmer saldırısı Kolhetiyi bölmüştür. Güneydeki boylar merkezi Rioni(Phasisi) te olan ülkeden bölmüştür (Melikişvili 1962). Xenophen’in Anabasis eserinden Kolhilerin yaşadığı yerin batıda Kerasunt’a kadar uzandığı net olarak anlaşılmaktadır. Fakat doğu sınırını belirlemek mümkün deyildir. Her halükarda Anabasis’te burada geçen Kolheti sınırlarının Trapezunt’un daha doğusunda olduğuna dair herhangi bir bilgi içermemektedir (bkz. Mikeladse 1967: 49-50). Aynı zamanda Xenophen Argonotlar efsanesi çerçevesinde geçen yer Phasiste olduğunu ve Aites’in torununun ülkeyi yönettiğini belirtmektedir (V,&,36).
13. Geographika’ya göre Trapezunt ve Pharnakia’nın yanında Tibaran’lar, Khalde’ler ve Sann’lar oturmaktadır (bkz. XII,3,18; XII,3,28-29). Strabon un eserine dayanarak yazan yazarlar Arrian Kolhileri Trapezunt’un yakınında yerleşik göstermektedir, ki bunu Xenophon’a dayandırmaktadır (PPE,11). Anonim’’Periplus’’, 5.yy’dan, şu bilgi yer almakta:’’ Dioskurias’tan-Sebastopolis’tenApsaros’ kadar daha önce Kolhi denen bir halk oturuyordu, daha sonra Laz ismini aldılar’’(XLII,7).
14. Herodot’un bazı aktarımları (IV,37) Med krallığının tekrar parlayan dönemini, yani M.Ö. 6. yy’ın ilk yarısınu yansıtan bilgileri içermektedir (bkz.Melikişvili 1954:415). Bilindiği gibi Frawartiş’in başarısız başkaldırışı politik bağımsızlığı kaybetmekle ödemiş ve daha sonra Akamenik İran’ın Satrapien’i olmuştu.
15. Bazan aynı teretoyumda Akamenik İran’ın Satrapien’i olan diğer bir çok başka boyun yerleşik olduğunu belirtmektedir (Hdt., III,97).

01-21-2008, 04:46 PM	#1 (permalink)
*cuL de sac* Onursal Üye *cuL de sac* Şuan Çevrimdışı Kayıt Tarihi: Jan 2008 Mesajlar: 847 Rep Gücü: 101 Rep Puanı: 101 Rep Derecesi:	Lazlar STRABON’UN GEOGRPHİKASINA GÖRE KOLHETİ’NİN SINIRLARI Otar LORDKİPANİDZE Almancadan çeviren: Gubaz ÇİBARİŞİ Strabon’un konsepsionuna göre Kolheti, sınırları belli bir dereceye kadar dereceye kadar coğrafik konumuyla belirlenmiş olan bir bütünlüktür. Strabon Kolheti’nin kuzey sınırı hakkında şunları yazmaktadır:’’ Bir kişi yer tasvirinde Avrupadan başlayıp Asyaya doğru devam ederse ilk olarak iki kısma ayrılan kuzeydeki ülkelerden ilkine gelir. Bunlardan ilki Tanais’teki ülkelerdir... batıda Tanasi’in nehirleri ve Maiotis ve Bosporos’a kadar ve Kolheti’de biten Karadenizin sahilleri ile çevrelenmektedir... ’’(XI, 1,5). Bir Kolhi şehri olan Dioskurias hakkında:’’ Dioskurias bir koyda (girinti) yer almakta ve denizin en doğu ucunu oluşturduğu için Pontos Euxenios’un (Karadenizin) en uç noktasıdır’’(XI, 2,16), şeklinde yazmaktadır: Kolheti Pontos Euxenios’ta, bugünkü Karadenizde bulunmaktadır (Geografika XI,1,5; XI,2,14-15; XI,2,17). İlginç bir nokta, Geographika’ya göre Pontos Euxenios’un bir kısmının ’’Kolhi Denizi’’(κολχική θάλαττα)olarak bilindiğinin belirtmesidir (XI,1,6). Strabon bununla belkide denizin Pityus ve Trapezus (Trabzon) arasındakı bölgeyi kastedilmekteydi (bkz.XI, 2,14). 1.1.Kolheti doğudan İberia tarafından sınırlanıyor (I, 2,39; VI,4,2; XI,3,4; XI, 14,15). Sarapani sınır kalesi idi (XI, 3,4). Bu bugünkü Şorapani olması gerekir. Kolheti ile İberia arasındaki sınır çizgisi Skande-Çorapan’in yukarısından geçiyor olmalıydı. 1.2.Kuzey ve güney sınırı ile ilgili olarak Geographika’da şunlar yer almaktadır:’’ Heniok’lerden sonra, Kafkas ve Moskhi dağlarının altında yer alan Kolheti gelmektedir’’(XI,2,1)“ή κολχίς ύπό τοϊς καυκασίοις ǒρεσι κειμένη καί τοϊς Μοσχικοϊς...’’’’(XI,2,1) cümlesi belki’’Kolheti (bu) iki dağın (Kafkas ve moskhi) arasında yeralmaktadır’’ şeklindede yorumlanabilr. Geographika’da bir çok kez Kafkaslar Kolhetinin kuzey sınırı olarak belirtilmektedir (bkz. XI,2,1; XI, 5,5; XI,5,6). Buna karşın açık olmayan II, 1, 39 deki iddiadır, ki bütün konsep içinde bakıldığında Eratosthenes’den alınmış olma ihtimalini akla getirmektedir: Hazar (Kaspish) dağları Kolheti’nin girişi ile Hazar denizi arasında bulunmaktadır’’ Hazar dağı (kaspish) XI,8,9’de de bahsedilmektedir. Fakat XI,2,15 te şu ifadelere rastlamaktayız:’’ Eratosthenes, Kafkasyanın yerli halk arasındaki adının Kaspius olduğunu yazıyor 1.Buradan açıkça anlaşılacağı gibi Kolheti’nin kuzey sınırı (tam kuzey) Kafkaslara kadar uzanmaktaydı. Geographika’ya göre kuzey batı sınırı Karadeniz sahili boyunca uzanmaktaydı, XI,2,14: doğuya doğru ve güneye bakan tarafta, dediğim gibi, başlangiçta sahil uzanıyor, fakat Bata2dan sonra giderek bir dönş (yay) yapıyor, daha sonra batıya dönüyor ve Pityus ve Dioskurias’ta bitiyor, ki Kolhetide bulunan bu yerler bahsedilen sahilde bulunmaktadır. Dioskuriastan sonra, Kolheti’nin diğer sahilleri ve önemli bir yay oluşturduktan sonra Trapezus’u sınırlayan sahiller takip ediyor. Daha sonra düz bir şekilde devam ediyor ve Karadenizin kuzeye bakan kesimini oluşturuyor. Bununla, Pityus’un Kolheti’nin kuzeyinde, bugünkü Biçvinta(Pizunda) olarak lokalize edilen yerin yakınında bulunduğu kabul edilebilir. Kuzey sınırın Pityus’un yakınınında, belkide Bsipi-geçidi veya bunun daha kuzeyinden geçiyor olması gerekir3. Strabon’a göre Kolheti ’’Henioke’lerden sonra’’ geliyor (XI,2,1). Henioke’ler Karadeniz’in kuzeydoğu sahilinde Akee’ler (Achäer) ve Zyge’lerden sonraki bölgede yaşıyorlar. Buna dayanarak Geografika’nın yazarı (Henioke’lerin, çn.) yaşadıkları yer olarak Pityus’un kuzeyini, bugünkü Soçi ve Adler civarı, lokalize ettiği kabul edilebilir (İnadse 1957). Burada, arkeolojik çalışmalardan elde edilen bilgilerden, bu bölgenin M.Ö. 2.binyılın ikinci yarısında itibaren Kolheti bronz kültürünün kapsadığı alanı içinde olduğunu belirtmek gerekiyor.4 1.3. Kolheti’nin güney sınırını belirlemek biraz daha zor bir sorun olarak görünüyor. Yönlendirme olması açısından aşağıda Geografikada yer alan iki ibareye yer verilmiştir. 1.3.1. Biryerde Moskhi dağları Kolheti’nin güney sınırı olarak geçmektedir. XI,2,1: ’’ Henioke’lerden sonra Kafkas ve Moskhi dağlarının aşağısında yer alan Kolheti gelmektedir.’’ Daha öncede belirtildiği gibi belkide bu, Kolheti’nin Kafkas ve Moskhi dağları arasında yeralıyor şeklinde yorumlanabilir, yani güney sınırları Moskhi dağları boyunca uzanmaktadır. XII,3,18 de yer alan ’’ Moskhi dağları Kolhetinin aşağı kesiminde yeralmaktadır’’(ύπέρ τής κολχίδος)ifadeside bunu tastik etmektedir; I,3,21, yer alan ifade aynı şekilde ’’Moskhi dağları’’nın Kolheti’nin sınırını oluşturduğu belirtilmektedir. Strabon başka bir yerde Moskhi ve Kolhi dağlarının yanyana olduğununu belirttiğini eklemek gerekiyor (XI,14,1). Bu aktarım, Kolhetiyi sınırlayan Moskhi dağlarının Tibaran’ların yakınında yeraldığını göstermesi açısından önemlidir. Fakat budurumda (yani Moskhi dağlarının Kolhetinin hemen yakınında lokalize edilmesi) Moskhi dağlarının Küçük Kafkasyanın batı kesimi veya Acara ve İmeretideki (Karadenize doğru uzanan) dağlar olarak lokalize edilemiyeceği anlamına gelir (bkz. Muşelişvili 1977, 57f). İberia’nın sınırlarının belirlenmeye çalışıldığı bölümdede görülebilecegi gibi, Geographikada bir çok kez adı geçen Moskhi dağları, Fırat nehrinin kaynağını oluşturan dağ sisteminden başlayıp Çoruh nehri, Kura ve Arax (Aras) nehirlerini ayıran dağ sırası olarak lokalize edilmektedir5. 3.2. Kolheti’nin güney sınırlarını belirlemede, Geographikada birçok kez vurgulanan, Kolheti Trapezus’un hemen yakınında yer almakta olduğunu ve Küçük Ermenistan ve Kappadokia ile komşu olduğuna dair aktarımları göz önünde bulundurmak gerekir. II,1,3: ’’Amisos (Samsun) dan doğuya doğru giderken ilk olarak Kolheti’den geçilir6. XII,1,1 de, Kolheti’nin (Ermenistan ile birlikte) Kappadokia’ya kadar uzanmaktadır şeklinde yorumlanabilecek bilgiler içermektedir: ’’ Ve Kappadokiada çeşitli bölgelerden oluşan bir ülkedir ve birçok değişiklikler geçirmiştir’’. Bu ülkenin, aynı dili konuşan sakinlerinin, güneyde Kilikia Tauros’ları diye adlandırılan dağlar, doğuda Armenia ve Kolheti ve değişik diller konuşan aradaki halklar ve kuzeyde Halys (Kızılırmak) ırmağı’nın ağzına kadar Eukseinos (Karadeniz) ve batıda hem Paphlagonia’lı kabileler ve hemde Phrygia’da yerleşmiş olan Lykaonia’lılara kadar uzanan Galatia’lılar ve Kilikia Trakheia’da oturan Kilikia’lılar tarafından çevrilmiş oldukları söylenebilir. Kappadokia (?), ’’Kolheti ve Armenia’ya kadar uzanan’’ ibaresi XII,3,1 dede yer almaktadır: ’’...ayrıca diğer tarafta yer alan Kolheti ve Küçük Ermenistan’a kadar uzanan kıyılarıda ele geçirdi; ... Armenia’ya doğru uzanan kısımları ve Kolheti dolaylarını...’’ I,3,21 de Strabon (Apollodor’a dayanarak): Pontus Krallığı ve onunla komsu olan Kolheti, daha sonra buna Armenia da ekleniyor:’’Batı(daki) İberia’lılar Pontus ve Kolheti’nin yukarı kesimlerine yerleştiler; Apollodoris’e göre bu ülke ile Armenia arasındaki sınırı Arax (Aras) oluşturmaktadır. Ama doğrusu Kura dır, ve Moskhi dağlarıdır’’. Trapezus ve Kolheti’in komşu olduğu özellikle vurgulanmaktadır. VII,4,3:’’ Taurosta, dağları da aynı ismi taşıyan, Tibaran’lar ile Kolhler arasında bulunan Trapezus şehri yer almaktadır’’. XII,3,17:’’ ...Kerasos7’a ve Hermönassa8 yakınında Trapezus’a ve ondan sonra da Kolheti’ye9 gelininr.’’ XII,3,13 ten Kolheti’nin Trapezus (burada Trapezus geniş anlamda, şehrin kendisi ve çevresindeki teretoryum anlaşılmalı)ile direk sınır oluşturmadığı anlaşılmaktadır. İkisi arasında:’’ayrıca Pharnakia Bölgesi ve Kolheti ve Küçük Armenia’ya kadar Trapezusia,...’’Trapezunt’un doğu sınırının Ophis deresinde-bugünkü İstala dere bulunması gerekiyor (Janssens 1966:97-126; Olshausen-Biller 1984: 173; Weimert 1984:85). Fakat XII,3,13’te aktarılan bilgi; Kolheti ve Trapezun’un direkt komsu olduklarını tastik eden aktarım ilginçtir10. Burada hangi bölgeden bahsedildiği XII,3,18 den anlaşılmaktadır:’’Pharnakia ve Trapezus’un yukarısında Tibaran’lar, Khalde’ler ve San’lar ve eski zamanlarda Makron’lar denen San’lar ve bunların yanında Küçük Armenia bulunur...’’. Aşağı yukarı aynı şekildeki ifadeler XII,3,28’de de yer almaktadır:’ Pharnakia ve Trapezus bölgelerinin üst tarafında, ülkeleri Küçük Armenia’ya kadar uzanan Tibaran’lar ve Khaldai (Chaldai.ç.n.) kavmi bulunur’’. Kolheti’nin güney sınırı hakkında bir çok kez vurgulanarak belirtielen geniş yayılım, zamansal olarak hangi durum ile ilintili olabilir?. Strabon öncesi ve Strabon sonrası yunan kayıtları iyice incelendiğinde bile Kolheti devletinin güney sınırlarının bu derece geniş olduğuna dair kayıtlara rastlanılmamaktadır. Örneğin Pseudo-Skylax M.Ö. 4. yy da (Asien, 81) Apsaros deresini, bugünkü Çoruh, Kolheti’nin güney sınırı olarak belirtiyor. Ayrıca:’’ Kolhlerden sonra Byzer’ler, Daraonon deresi ve Arion deresi gelmektedir’’(Asien,82). Ve ayrıca Trapezunt’dan önceki halk guruplarını sıralıyor: Ekekheireis, Beikheiori, Makrokephal’ler ki helen şehri Trapezunt onların ülkesinde bulunuyordu (Asien,82-85). Strabon’dan yaklaşık 300 yıl öncesine kadar Kolhi ülkesinin güney sınırlarına ait- Çoruh nehrinin batısı-herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. İlk olarak Strabon’un Geographika eserinde bu konuda bilgilere rastlıyoruz.11 Fikrimce Geographikada, Kolheti’nin sınırlarının daha güneye ( yani Trapezus ve cıvarı) uzandığına dair bilgiler –ki bu en azından M.Ö. 4. yy’dan sonra (Pseudo-Skylax) ortaya çıkan diğer yazılı kayıtlarca tastik edilmemekle birlikte- iki şekilde açıklanabilir. 1. Geographikada etnik sınırlar ile politik sınırlar birbirleri ile karışmış görününyor. Örneğin Xenophen Kolhi’lerin homojen etnik bir Halk olarak Trapezunt ve Kerasunt (Giresun) cıvarında yaşadıklarını yazmaktadır (Anabasis IV,8,8; IV,2,1-2; V,3,2). Ama bu zamanda buradaki halk Kolheti krallığına bağlı deyillerdi12. Strabon artık homojen bir halk olarak Kolhilerden Trapezunt cıvarında bahsetmemektedir.13 2. Veya (ki bu daha mantıklı görünüyor) Strabon’un Geographikasi eski yunanlıların Herodot’ta bahsedilen Büyük Kolheti ile ilgili düşüncelerini yansıtıyor. Herodot’un, büyük ihtimalle M.Ö. 6. yy’ın 20 liyıllarına ait politik durumu yansıtan14 aktarımlarında, Kırmızı deniz (güneyde) ve Karadeniz (kuzeyde) arasındaki bölgede sadece dört halkın yaşadığı belirtmektedir: Pers’ler, Med’ler, Saspeir’ler ve Kolhi’ler. Kuşkusuz burada politik durum, büyük politik birlik, öne çıkarılmıştır*15. Saspeir’ler Kolhilerin komşusudur ve Araxes nehrinin yukarı kesimleri ve denize dokülen yerlerde yerleşiktirler (Melikişvili 1954: 415). Herodot’ta ise (I,104):’’ Kolhi ülkesinden fazla uzaktaolmayan, Med’lere kadar olana bölgede sadece bir halk bulunuyor, Saspeir’ler, ve bunu geştikten sonra Med’lere gelinir’’. Burada, Herodot’ta, Kolheti krallığını en parlak dönemi söz konusudur. Bu dünemde Urartu kaynaklarında. M.Ö.8.yy, Kolheti krallığı Kolcha olarak geçmektedir. Strabon’da bir çok kez vurgulanan Kolheti’nin sınırlar (Trapezus’a kadar), Kolheti’nin en parlak dönemindeki durumuna ait spesifik konumunun yansıtan bir tekrar olduğu kabul edilebilir. Bu zamanda Kolheti güney doğu Karadeniz sahilinin geniş bir alanını kapsıyordu. Urartu kaynaklarında bu durumu destekleyen deliller bulunmaktadır (Melikişvili 1962). Dipnotlar: 1. Bazı yorumculara göre Kafkas dağlarında biri Suramı geçidi yakınlarında ’’Kaspi (Hazar) dağı olarak adlanmış olabilir (bkz. Ürneğin Vestnikdrevnej istorii, 1947, Nr.4: 215). 2. Claudius Ptoleaeus tarafındanda bahsedilen Bata bugünkü Noworossijsk limanı (girintisi) veya Tuepse cıvarı olarak lokalize edilmektedir( yakın bilgi için bkz. Katşarawa-Kwirkwelia 1991:43-44). 3. Kolhetinin kuzey sınırının daha ileri kesimlere kadar devam edip etmediğine dair elimizde herhangi bir kaynak yoktur. Daha eski bir kaynakta, Pseudo-Skylax: ’’ Gelon’lardan sonra Kolhiler gelmektedir...Dioskuris şehri burada bulunmaktadır...’’ (Asien, 81). Ptyus şehrinin burada bahsedilmemesi bu şehrin bu dönemde halen kurulmadığı için olabilir. Gelon’ların Kolhilerin kuzey komşusu olarak geçmesi ilginç bir durumu yansıtmaktadır. Zira Herodot’a göre Gelon’ler Skyth’lere komşu bir halktı (IV,102,109). Herodot’un dışında Gelon’lardan Pseudo-Skymnos (863), Dionysios Periegetes (310) ve Aristoteles (Mirab.mundi, 29) tarafından da bahsedilmektedir. Uzmanlar arasında Gelon’ların yaşadığı yer ve etnik kökenleri üzerinde fikir ayrılığı olmakla birlikte çoğu araştırmacı tarafından yerleşim yeri olarak orta Don cıvarı kabul edilmektedir (Dovatur, Kallistov, Şişova 1982: 359). Birde hiçbir mantıklı dayanağı olmayan bir teori var. Buna göre Gelon’ler Kolheti krallığının kurucusu olarak kabul edilmesı gerekti öne sürülmektedir (Kiessling 1912:1015). Rusçaya çeviren kişi ve Pseudo Skylax’ın ’’Periplu’’ yoruncusu aşağidaki açıklamayı yapmaktadır:’’ Herodot tarafından Gelon’ler bit yıyenler olarak tanımlanmaktadır. Diğer bir ananeye göre (Traditoin, aktarım) Ponponius Mela, Plinius ve Arrian bit yiyenleri Kolheti’de yerleşik gösterirler. Bu durum büyük ihtimalle Pseudo-Skylex’in yanlışlıkla Gelon’ları Kafkasyada yerleşik göstermesinden kaynaklanmıştır’’ (Vestnik drevnej istorii 1988, Nr.2:266). Fakat Herodot’ta (IV,109)φθειραγέοι(ki doğrusu ’’çam kozalağı yiyenler’’ anlamına gelir) Gelon’lar deyil Budin’ler dir. Pseudo-Skylex ile Strabon’un Kuzey doğu Karadenizdeki etnik guruplar hakkındaki bilgiler oldukça farklidır. Pseudo-Skylx’ göre bunlar: Sindoi, Kerketai; Toretai; Ache(e)’ler, Henioch’ler, Korax’ler,Kolike (ülke), Melanchlain’ler, Gelon’lar Kolhi’ler (Asien, 70-80). Strabon’ a göre: Sindike (ülke), Ache(e), Zyg’ler, Henioch’ler, Kerketai, ve Makropogon’ler, Phtheirophag’ler ve ’’ Henioch’lerden sonra Kolhi’ler gelir’’ (XI,2,1,). Muhakkak ki Pseudo-Skylax’ın Gelon’ları Kafkasya sahillerine yerleşik göstermesinin nedeni daha yakın bir açıklamayı gerektiriyor (bkz. Kaukçişvili, T. 1967: 29-30). Pseudo-Skylax’ın daha kuzeyde yaşayan halkları (Melanchlai’ler, Gelon’lar) tanımlarken, bunları mekanik olarak Kafkasyadaki Karadeniz sahillerinde halklara geçirmesi kuşku uyandırıcıdır-ki bu ’’Periplus’’ için pratik bir öneme haizdir. 4. Bugünkü Biçvanda(Pizunda) ve daha kuzeydeki Gagra şehrinde ve Pilonkova’da bronz çağa ait çok sayıda Kolheti baltaları bulunmuştur (geniş bilgi için bkz. Koridse 1965: 11-12). 5. Geographika, XI,14,4 ‘e göre Chorzene(Χορξηυή)Kolheti’sınırında bulunmaktadır. Fakat bu Fırat nehrinin kaynagını oluşturan bölgelere yakın bir yer olarakta lokalize edilebilir. 6. Bu bilgi nuans içerebilir. Buna göre bir su yolu olarakta yorumlanabilir (bkz. II,1,11; XII, 3,17). 7. Kerasunt Sinope’nın bir kolonisidir (Xenophon, Anabasis, V,3,2; bkz. Pseudo –Skzlaxi 911), Trapezunt’tan 60 km uzaklıkta, bugünkü yerleşim yeri Pol-Bazar veya Giresun ili (geniş bilgi için bkz. Kaçarawa-Kwirkwelia 1991: 127-128). Strabon’da adı geçen Kerasunt (XII,3,17) bugünkü Trabzon ve Akçakale arasındaki liman (girinti) de yer alması gerekiyor (Olshausen-Biller 1984:141). 8. Hermonassa adına, daha önce Miletli Hekataios tarafındanda bahsediliyor, daha sonraki zamanlarda diğer yazarlardada rastlanıyor (Arr., PPE, 24; Cl. Ptolem. V,6,4), ve Trapezunt’un batı sahillerinde, Akçabat( daha önce Polathane) lokalize edilmektedir-Olshausen-Biller 1984:135; Bky. Kaçarawa-Kwşrkwelia 1991: 75). 9. Devamında ’’ Kolheti’nin yukarı kesimide bulunan ’’Moskhi dağları’’ şeklinde geçiyor (XII,3,18). 10. XII,3,1 de Pompeius’un Armenia ve Kolheti (cıvarlarını) bölgelerini kendisi ile birlikte savaşan hanedenlara paylaştırdığını belirtiyor. 11. Claudius Ptolemaeus un aşağıdaki aktarımlarının Strabon’un Geographikasında etkilendiği kabul edilebilir:’’Güneyde Kolheti’yi Pontus Kappadokia sınırlamaktadır ve büyük kısmı ise komşusu olan Armenia’’(V,9,3)(bu konu hakkındaki yorum , Lomouri 1955:57): ’’ Ptolemeus tarafından Kolheti sınırları hakkındaki bilgiler ne eski Kolheti için doğru nede Yazarın yaşadığı dönemdeki duruma ile uyuşmaktadır’’. 12. Muhtemelen Xenophen’in Anabasis eserinde bahsedilen Kolhi boyu Urartu kaynanklarındada bahsedilen ve Kolheti Krallığını kuran boydur. Melikişvili’ye göre Kimmer saldırısı Kolhetiyi bölmüştür. Güneydeki boylar merkezi Rioni(Phasisi) te olan ülkeden bölmüştür (Melikişvili 1962). Xenophen’in Anabasis eserinden Kolhilerin yaşadığı yerin batıda Kerasunt’a kadar uzandığı net olarak anlaşılmaktadır. Fakat doğu sınırını belirlemek mümkün deyildir. Her halükarda Anabasis’te burada geçen Kolheti sınırlarının Trapezunt’un daha doğusunda olduğuna dair herhangi bir bilgi içermemektedir (bkz. Mikeladse 1967: 49-50). Aynı zamanda Xenophen Argonotlar efsanesi çerçevesinde geçen yer Phasiste olduğunu ve Aites’in torununun ülkeyi yönettiğini belirtmektedir (V,&,36). 13. Geographika’ya göre Trapezunt ve Pharnakia’nın yanında Tibaran’lar, Khalde’ler ve Sann’lar oturmaktadır (bkz. XII,3,18; XII,3,28-29). Strabon un eserine dayanarak yazan yazarlar Arrian Kolhileri Trapezunt’un yakınında yerleşik göstermektedir, ki bunu Xenophon’a dayandırmaktadır (PPE,11). Anonim’’Periplus’’, 5.yy’dan, şu bilgi yer almakta:’’ Dioskurias’tan-Sebastopolis’tenApsaros’ kadar daha önce Kolhi denen bir halk oturuyordu, daha sonra Laz ismini aldılar’’(XLII,7). 14. Herodot’un bazı aktarımları (IV,37) Med krallığının tekrar parlayan dönemini, yani M.Ö. 6. yy’ın ilk yarısınu yansıtan bilgileri içermektedir (bkz.Melikişvili 1954:415). Bilindiği gibi Frawartiş’in başarısız başkaldırışı politik bağımsızlığı kaybetmekle ödemiş ve daha sonra Akamenik İran’ın Satrapien’i olmuştu. 15. Bazan aynı teretoyumda Akamenik İran’ın Satrapien’i olan diğer bir çok başka boyun yerleşik olduğunu belirtmektedir (Hdt., III,97).

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal gösterime geğ Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde

Benzer Konular
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Lazlar Ruslar	Taşkın1993	Komik Yazılar, Fıkralar	0	01-05-2008 10:42 PM

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)