SANAY? ?NKILÂBI

XVIII. yüzy?lda ilk olarak ?ngiltere'de ba?layan, daha sonra di?er Avrupa ülkelerine yay?lan, etkileri bak?m?ndan tüm dünyay? sarsan önemli bir olayd?r.
Aletin yerini makinan?n almas? demek olan bu devrimin ba?lamas?nda ilk önemli etken buhar gücünün sanayide uygulanmas?d?r.
Nedeni:
Rönesans ve Reform hareketlerinin yol açt??? özgür dü?ünce, bilim ve teknik alanda geli?melere ortam haz?rlad?. Co?rafi Ke?iflerin ba?latt??? sömürgecilik hareketleri ile Avrupa zenginle?ti. Teknik geli?melerin üretim alan?na uygulanmas?yla da endüstri devrimi do?du.

Birinci Sanayi Devrimi :

Sanayi, devrimlerle do?mad?. Devrim öncesinde de vard?; i?çiler, mesela dokumac?l?kta, imalatç? tacirler hesab?na evlerinde çal???yorlard?; demirciler, dökümhanelerde de d??ar?dan sipari? al?yorlard?. Ama bütün bunlar zanaat düzeyindeydi. Oysa, XVIII. yüzy?l sonlar?na var?ld???nda bu konuda büyük de?i?iklikler ortaya ç?kt?. Bu de?i?imler, üretim araçlar?n? hem nicelik hem de nitelik olarak etkiledi. Makinelerin geli?imi ve dolay?s?yla maliyetlerinin yükseli?i, art?k i?çilerin bunlara tek ba?lar?na sahip olamayacaklar?n? gösteriyordu. Buhar?n kullan?m? da bu makineleri bir araya getirme, yani fabrikada bir bina içinde toplama zorunlulu?u getirdi. Böylece ekonominin verileri, ayn? zamanda da günlük ya?am?n çerçevesi de?i?ti. Ayr?ca ta??mac?l?ktaki ilerlemeler de baz? dönü?ümlere neden olacakt?.

Bu arada teknik yenilikleri belirtmek yerinde olur: makinelerde buhar?n kullan?m?, kömür ve demir sektörünü etkileyerek " birinci " sanayi devrimine damgas?n? vurdu; ta??mac?l?k alan?nda, demiryolu, deniz ula??m? ve karayollar?nda teknik geli?meler görüldü; dokumac?l?k geli?ti; nihayet petrol ve elektrik gibi yeni enerji kaynaklar?n?n kullan?m?, ikinci sanayi devrimini getirdi. Ku?kusuz bu yenilikler hemen yayg?nla?mad?. Nitekim ?ngiltere'de odunla çal??an son yüksek f?r?n ancak 1809 y?l?nda söndürüldü. Fransa'da, yeni ve geleneksel sektörler iç içe geçerek uzun süre varl?klar?n? korudular. Mulhouse de pamuk fabrikada e?iriliyor, ama kuma? -fason i?çilikle- evlerde dokunuyordu.

Bu dönemde meydana gelen ekonomik dönü?ümlerin tümünü sadece teknik geli?melere ba?lamak do?ru olmaz. Tarihçilere göre bu geli?im, bir talebe verilen cevapt?r. Onlar daha çok tar?m alan?ndaki geli?meler üstünde dururlar: söz konusu olgu, k?rsal alandan kentlere do?ru göçe neden olmu?, dolay?s?yla potansiyel bir pazar?n ve el eme?inin do?u?una yol açm??t?r. Bu yazarlar iç s?n?rlar?n ortadan kalkmas?yla tutarl? ulusal pazarlar?n olu?umuna, böylece i?letmecilik dü?üncesinin ortaya ç?k???na ve sermaye birikimine önem verirler.

?kinci Sanayi Devrimi :
Demiryolu 1830 y?l?ndan itibaren ?ngiltere'de sanayile?menin itici gücü olarak dokumac?l???n yerine ald?. Demiryolu ç?lg?nl??? ?ngiltere'den Fransa'ya geçti, daha sonra bütün Avrupa'ya yay?ld?. Fransa'da, bu yay?lma kesintisiz olmad?; Thiers gibi siyaset adamlar?n?n ac?mas?z alaylar? ve Politeknik Okulu'ndan Arago gibi bilim adamlar?n?n ele?tirileri bunu gösterir.

Ama bu durum, ?a??rt?c? bir geli?meye engel olmad?. 1830 y?l?ndan 1850 y?lma kadar ?ngiltere'de 10 000 km. demiryolu yap?ld?; bunu izleyen 20 y?l içinde k?ta Avrupas?'nda biraz daha fazla demiryolu dö?endi. ABD'de de benzer bir geli?me ya?and?. 1869'da, do?u ve bat? k?y?lar? birbirine ba?land?. Her yerde büyük teknik ba?ar?lar gerçekle?tirildi. 1871'de tamamlanan Frejus Tüneli ile Alpler ilk kez a??l?yordu. Art?k dünya, demiryolu ça??m ya?amaktayd?.Bu de?i?imde makinelerdeki geli?melerin de etkisi vard?. Raylar üzerinde ilerleyen ilk buhar makinesi, 1804'te Galler'de yap?ld?.182Tde Frans?z mühendis Marc Seguin'in borulu kazan?yla trenlerin gücü büyük ölçüde artt?. Sonra 1829'da kesin bir geli?im evresi a??ld?: ?ngiliz George Stephenson'?n " Roket " adl? lokomotifi, bir yar?? at?n? geçti. Bu ba?ar?y? di?er geli?meler izledi, demir raylar genelle?ti, ta??y?c? ?asi mükemmelle?tirildi; lokomotiflerin h?z? ve çeki? gücü yükseltildi. K?sacas? trenler maden oca?? veya dökümhaneyi bir su yoluna ba?lama arac? olmaktan ç?karak, gerçekten yararl? ta??ma araçlar? haline geldi.

Bunun için çelik sanayii patronlar?n?n kendilerine sunulan bu büyük pazar? ke?fetmesi ve bankalar kurularak halk?n tasarruflar?n? toplamas? ve yönlendirmesi, gereken sermayeyi bir araya getirmesi gerekiyordu. Böylece demiryolu devrimi, büyük malî gruplar?n ortaya ç?kmas?n? sa?lad??? gibi, çelik sanayisini de, lokomotif, ray, viyadükler imaline te?vik etti. Demiryollar? sayesinde pazarlar birle?ti, mesafeler k?sald?, bölgesel ekonomilerin uzmanla?mas? için gerekli ko?ullar olu?tu, ?ehir-köy ayr?m? azald?. Öte yandan demiryolunun geli?imi, sanayi devriminin etkilerinin yay?lmas?na da katk?da bulundu.

Çelik sanayii 1856 y?l?ndan itibaren çok büyük bir geli?im gösterdi. Henry Bessemer, dökme demiri ekonomik olarak çeli?e dönü?türen bir yöntem buldu; böylece çelik, demire kar?? bir zafer kazanm?? oldu. Ama ikinci sanayi devrimi, petrol ve elektrikten kaynakland?. Antik Ça?'dan beri bilinen " yer ya?? ", Amerika Birle?ik Devletleri'nde XIX. yüzy?l?n ortas?nda i?letilmeye ba?lad?. Albay Drake ilk petrol kuyusunu 1859 y?l?nda açt?; ard?ndan Rusya devreye girdi. Petrol önce ayd?nlanmada kullan?ld?. Sonra, 1866 y?l?ndan sonra Avrupal? mühendisler patlamal? motoru icat ettiler. Bu bulu?u, Alman Rudolf Diesel'in geli?tirdi?i içten yanmal? motor izledi. 1914 y?l?nda trafi?e ç?kan iki milyon ta??t, henüz demiryolunun üstünlü?ünü tehdit etmese de hiç ?üphesiz yepyeni bir ça?? ba?lat?yordu.

Elektri?e gelince, bu enerji tam yüz y?ldan beri incelenme konusuydu. Ancak sanayide üretimi ve kullan?m?, Belçikal? Zenobe Gramme'?n jeneratörü bulu?undan ve Frans?z Aristide Berges'nin bunu 1869 y?l?nda bir su çavlan?na yerle?tirmesinden sonra gerçekle?ti. Aristide Berges bu enerji kayna??na " beyaz kömür " ad?n? verdi. 1882 y?l?nda fizikçi Marcel Deprez elektri?i yüksek gerilimli ak?ma dönü?türdü. Bu geli?im elektri?in iletimi için gerekli ko?uldu ve hemen pratik sonuçlar verdi: Gramme'?n tersinir makinesi ilk elektrik motorunu olu?turdu. Amerikal? Thomas Edison 1878 y?l?nda akkor lambay? buldu. Bunlar? k?sa süre içinde di?er bulu?lar izledi; yeni bir sanayinin temelini olu?turan elektroliz bulundu; dolay?s?yla elektrolize dayanan elektrometalürji, alüminyum üretimini sa?lad?.

Bütün bu bulu?lar, ?sveç, Norveç, ?sviçre, ?talya ve Güneydo?u Fransa gibi kömürü bulunmayan da?l?k ülkelerin ekonomilerinin geli?mesine olanak verdi. Ayn? dönemde petrol, Amerika Birle?ik Devletleri'nin ilerlemesini kolayla?t?rd?. Öte yandan Almanya yeni bulu?lara uyum sa?lad???ndan, sanayinin haritadaki da??l?m? ?ngiltere aleyhine de?i?ti. Yeni enerji kaynaklar? olmayan bu ülke, donan?mlar?n?n eskimesi sonucu nispî bir gerilemeye u?rad?.

Sonuçlar?:
1) Üretimde aletin yerini makine ald? ; seri üretime geçildi.
2) Üretim patlamas? ya?and?; uluslararas? ticaret h?zland?
3) Büyük ?irketler kuruldu: sermaye birikimi daha da yo?unla?t?
4) Büyük üniteli fabrikalar kuruldu; yeni bir sosyal s?n?f do?du (i?çi s?n?f?)
5) Köyden kente göç ba?lad?; kentle?me h?zland?; dünyan?n ilk gecekondular? meydana geldi.
6) Hammadde kaynaklar? ve pazar alanlar? bulma yar??? sanayile?en ülkeler aras?nda rekabete yol açt?.
7) Emek ve sermaye aras?nda çeli?kiler yo?unla?t?; i?sizlik bir yandan artarken öte yandan teknoloji alanlar?nda yeni yenilikler görüldü.
Yorum: i?sizli?in artmas?, i?gücünün önemli bir unsur olmas?na kar??n ucuz olmas?na yol at?. Bu durumda i?çi s?n?f? kendini korumak için sendikala?maya ba?lad?. Böylece çal??ma hayat?nda yeni bir dönem ba?lad?.
8) Uluslararas? ekonomik ve kültürel ili?kiler artt?.
9) Sosyalizm ve Liberalizm gibi dü?ünce ak?mlar? ortaya ç?kt?.
vbrep_register("11111815")