Bor Madeninin Enerji Alan?ndaki Önemi

***Çapkın-12*** · 09-10-2007, 07:53 PM

Bor Madeninin Enerji Alan?ndaki Önemi

BOR

AMAÇ

Bor, Türkiye'nin co?rafi konumu kadar büyük bir öneme sahip, stratejik bir kaynakt?r. Arap ülkelerinin petrolü, Rusya'n?n do?algaz? onlar için ne ifade ediyorsa, bor da Türkiye için ayn? anlama gelmektedir. Bor madeni nedir? Türkiye için neden bu kadar önemlidir?Bu yaz?m?zda bu konular üzerinde duraca??z.

G?R??

BOR madeni ilk bak??ta beyaz bir kayay? and?r?yor. Çok sert ve ?s?ya dayan?kl?. Do?ada serbest bir element olarak de?il, tuz ?eklinde bulunuyor. Ülkemizde bulunan 'bor'un kalitesi de di?erlerine oranla daha yüksek. Topra??n 40 metre alt?nda bulunan borun i?lenmesi de, di?er elementlerle az kar??t??? için kolay. Bor, periyodik sistemin üçüncü grubunun ba??nda yer alan bir elementtir. Bu gurubun di?er üyeleri metal olmas?na kar??n Bor ametal say?lmaktad?r.
Ancak, di?er elementlere olan yüksek kimyasal ilgisi nedeniyle do?ada serbest halde bulunmayan bor'un meydana getirdi?i minerallerin, çok eski tarihlerden beri tan?nd??? ve kullan?ld??? bilinmektedir. En yayg?n bor bile?ikleri; borik asit ve bor'un sodyum, kalsiyum ve magnezyum ile meydana getirdi?i bile?iklerdir.

BORUN TAR?HÇES?

Bor'un en çok kullan?lan türü olan Boraks binlerce y?ldan beri bilinmektedir M?s?rl?lar ve Mezopotamya Uygarl?klar?n?n, baz? hastal?klar?n tedavisi ve ölülerin mumyalanmas?nda, Çinlilerin porselenlerinin cilalanmas?nda, Babillilerin k?ymetli metallerinin ergitilmesinde boraks kulland?klar? bilinmektedir.
Modern bor endüstrisi ise 13. yy.'da boraks?n Marco polo taraf?ndan Tibet'den Avrupa'ya getirilmesiyle ba?lam??t?r. 1771 y?l?nda, ?talya'n?n Tuscani bölgesindeki s?cak su kaynaklar?nda Sassolit bulundu?u anla??lm??, 1852' de ?ili'de endüstriyel anlamda ilk boraks madencili?i ba?lam??t?r. Nevada, California, Caliko Mountain ve Kramer yöresindeki yataklar?n bulunarak i?letilmeye al?nmas?yla ABD Dünya bor gereksinimini kar??layan birinci ülke haline gelmi?tir. Türkiye' de ilk i?letmenin, 1861 y?l?nda ç?kart?lan "Maadin Nizannamesi" uyar?nca 1865 y?l?nda bir Frans?z ?irketine ??letme imtiyaz? verilmesiyle, ba?lad??? bilinmektedir.
1950 y?l?nda Bigadiç ve 1952 y?l?nda Mustafa Kemal Pa?a yöresindeki kolemanit yataklar? bulunmu?tur. 1956 y?l?nda Kütahya Emet Kolemanit. 1961 y?l?nda Eski?ehir K?rka Boraks yataklar?n?n bulunmas? ve i?letilmeye ba?lat?lmas?yla Türkiye, dünya bor üretimi içinde 1955 y?llar?nda %3 olan pay?n? 1962 de %15 , 1977 de %39 düzeyine yükselmi? ve giderek artan üretimi nedeniyle de günümüzde ABD'nin en önemli rakibi haline gelmi?tir.

BOR'UN KULLANIM ALANLARI

Roket yak?t?ndan, di? macununa kadar her alanda kullan?lan bor, sanayinin tuzu olarak adland?r?labilir. ??te 400'den fazla üründe "olmazsa olmaz" denilen borun hayat?m?zdaki yeri:
Borcamlarda kulan?lan bor, motor ya?lar?nda ve çelik jantlarda da kullan?l?yor. Ayr?ca araba boyalar?n?n içine kat?lan bor, parlakl??? ve kolay çizilmemeyi sa?l?yor. Lastiklerin içindeki çelik teller de borla güçlendiriliyor. Bilgisayarlar, cep telefonlar?, walkmenler bugün bu kadar küçükse, bunu 'bor'a borçlu. Çünkü bilginin ak???n? sa?layan ince optik lifler, bor almadan sa?lam olam?yor. Tar?m ilaçlar?nda da bor var. Yaln?z, çok kullan?l?rsa öldürüyor, dozunda olursa verimi art?ran gübre olu?uyor. Bisküvi, pasta gibi g?da ürünlerinin yap?ld??? kal?plarda da bor kullan?l?yor. E?er bor olmasayd?, kal?plar yüksek ?s?ya dayanmayacakt?. Ah?ap ürünler, uzun ömürlü ve bozulmadan kalabilmeleri için, bor bulunan bir madde ile i?leme tabi tutuluyor. Seramik sanayiinde; fayanslar?n parlakl??? ve sertli?i bor sayesinde oluyor. Porselen tabaklar da bor sayesinde var. Çama??rlar? beyaz yapan asl?nda bor. Ate?e dayan?kl? oldu?u için yanmaz kuma? üretiminde de kullan?l?yor. T?p ve ilaç sanayiinde; di? macunlar?nda, yan?k ve yara kremlerinde de bor var. Losyonlarda ve kremlerde de bor oldu?unu unutmay?n. Y Yak?t sanayii; borun en de?erli oldu?u sektör bu. Çünkü borlu yak?tlar itme güçlerinin fazlal???ndan dolay?, roket, füze ve sava? uçaklar?nda kullan?l?yor. Çok yak?n bir gelecekte borlu yak?tlar?n, di?er motorlarda da kullan?laca?? söyleniyor. Bu durumda borun önemi bir kat daha art?yor. Amerikal?lar'?n havada infilak eden uzay meki?i Challenger'in sa?lam kalan tek parças?, Türk borundan yap?lan ba? k?sm?. Bu bile, Türkiye'nin elindeki gücün kan?t?.
Bor o kadar de?erli ki, yak?n gelecekte zenginli?in simgesi olaca?? söyleniyor. Türkiye'nin elindeki bor rezervi, tüm dünyan?n bor ihtiyac?n? tek ba??na 400 y?l kar??layacak düzeyde... Ama biz Türkler'in bundan haberi yok!.. Bu zengin maden, adeta ders kitaplar?nda saklanm?? kalm??... Bor üzerinde çal??an uzmanlar?n ço?unlu?u, madenlerin özelle?tirilmesine kar??. Çünkü bu denli zengin yataklar?n ba?ka devletlerin kontrolüne geçmesini istemiyorlar... Baz? uzmanlar?n dedi?ine göre, Amerikal?lar, ülkelerindeki bor madenlerini kapat?p, Türkiye'den al?m yapmaya ba?lam??. Çünkü Türk boru, hem kaliteli hem çok daha ucuz...
Dünyada bor mineral ve bile?iklerini tüketen sanayi dallar? toplam B203 tonaj? baz?nda a?a??daki gibi s?ralamak mümkündür.

A) Cam sanayi (Is?ya dayan?kl? cam ve elyaf imali)
B) Seramik sanayi (Emaye, Frit ve S?r imali)
C) Temizleme ve beyazlatma (Deterjan) sanayi
D) Yanmay? önleyici maddeler
E) Tar?m (Gübre ve zirai ilaç yap?m?)
F) Metallurji (Ergimeyi h?zland?r?c? ve çeli?in sertle?tirilmesi)
G) Nükleer uygulama (Atom reaktörlerinde)
H) Di?er kullan?m alanlar? (Dericilik , foto?rafç?l?k, ilaç).

Bor mineral ve bile?iklerinin ülkemiz içinde kullan?lmas? çok k?s?tl?d?r. K?rka (Eski?ehir) ve Band?rma (Bal?kesir) de yer alan tesislerde bor cevherleri rafine ürünlere dönü?türülmektedir.
TÜRK?YE BOR MADENC?L???
Türkiye'de bilinen ba?l?ca borat yataklar? Bat? Anadolu'da yer almakta ve bu yataklar dünya rezervinin % 60-70'ine sahip bulunmaktad?r.
Türkiye rezervinin % 37'si Bigadiç, % 34 Emet, % 28'i K?rka ve % l Kestelek bölgesinde bunmaktad?r.
Bigadiç i?letmesinde ba?l?ca bor mineralleri kolemanit ve üleksit' tir. Boratlar 1-8 m. Kal?nl?kta tabakalar halinde killer aras?nda yer al?rlar. Kapal? ve aç?k ocaklardan üretilen tüvenan cevherler 600.000 ton/y?l tüvenan cevher y?kama kapasiteli konsantratörde zenginle?tirilecek, 25-125 mm, 3-25 mm ve O, 2-3 mm kolemanit konsantreleri ile 3-125 mm ve O, 2-3 mm üleksit konsantreleri elde edilir.
ET?BANK B?GAD?Ç MADENLER? ??LETMELER? MÜESSESELER? M MÜDÜRLÜ?Ü

Bigadiç yöresinde bor yataklar?n?n bulunu?u 1950 y?l?nda , Muharrem G?RGlN isimli amatör madencinin toplad???n?n kolemanit oldu?unun anla??lmas?yla mümkün olmu?tur. Aramalar?n ba?lamas?yla h?zla geli?en bölgede dört Türk ve bir Frans?z ?irketleri taraf?ndan k?sa sürede 17 adet ocak aç?lm??t?r.
Müessese Müdürlü?ü Bal?kesir iline ba?l? Bigadiç ilçesi 12 km kuzeydo?usunda Osmanca köyü mevkiinde kuruludur. ?dari tesisler ve Konsantratör tesisi burada yer almakta olup, halen tüvenan cevher üretim faliyetlerinin sürdürüldü?ü Simav kapal? oca?? 2,5 km Acep Aç?k oca?? 3 km, Günevi Aç?k oca?? 8 km ve Arkagünevi Kapal? oca?? merkez tesislerine 8 km uzakl?ktad?r.
Müessese personeli için sosyal tesisler olarak Bigadiç ilçe yak?n?nda 64 lojman? , misafirhanesi ve lokali vard?r.
B?GAD?Ç BÖLGES? BOR REZERV?
Bigadiç bor yataklar? rezerv bak?m?ndan Türkiye' nin en önemli yataklar?d?r. Yörede Etibank'?n faaliyete ba?latt??? 1976 y?l?nda 30 milyon ton olarak bilinen toplam rezerv bölgede gerçekle?tirilen toplam derinli?i 65419 metre olan 512 adet sondaj çal??mas? sonunda bulunanlar?n ilavesi ile 630 milyon ton düzeyine yükseltilmi?tir.

ARA?TIRMA

Bor Stratejik Maden miydi?

So?uk sava??n en uç noktas? olan 1950 y?l?nda, yüksek enerji yak?t? ile çal??acak uzun menzilli sava? ba?l?klar? ta??yan ABD füzelerinde bor yak?t? kullan?lmas? dü?ünüldü.

1951 Y?l?nda bor madenleri ve bile?ikleri "stratejik madde" olarak nitelendirilerek, ihracatta kontrole tabi tutuldu.

ABD'nde 1953 y?l?nda "Zip" projesi uygulamaya kondu. Yak?t üretimi için sekiz fabrika kuruldu.

1957 Y?l?nda Yakal Borasit A?'den Do?u Almanya'ya kolemanit götüren gemi NATO taraf?ndan Çanakkale'de durduruldu. O y?l Türkiye’yi ve Ayrupa ülkelerini de içine alacak ?ekilde, ABD ile bir anla?ma yap?larak, demir perde ülkelerine bor sat??lar?na izin verilmedi.

1957 Y?l?nda ABD yönetimi, Amerika d???ndaki bor madenleri için stratejik bir stok olu?turmaya karar verdi. Türkiye'den 1957 - 1959 y?llar? aras?nda, ABD Sümerbank’a gönderdi?i yün kar??l???nda, toplam 68.000 ton bor madeni alarak ABD’de depoland?.

Ruslar?n roketlerinde yak?t olarak bor kullanmad??? ö?renilince 1959 y?l?nda "Zip" projesi durduruldu.

Bu proje sonuna kadar ABD, Türkiye'den ald??? stoklar?n sadece 5 tonunu kulland?. Gerisi on y?l daha stokta kald?, hatta üzerlerinde a?aç bitti ve sonunda US Borax'a devredildi. Bu proje sona erdirilene kadar, yaln?z Malta (New York)’taki fabrika için 1 milyar dolar harcand?.

Bu s?ralarda NATO,Türkiye’den Var?ova Pakt? ülkelerine yap?lacak bor madeni ihracatlar?n? y?ll?k 7500 tonla s?n?rlam??t?. 1962 y?l?nda kota 30.000 tona ç?kar?ld?ysa da, bor madenleri 1963 y?l?nda NATO’nun stratejik maddeler listesinden tamamen ç?kar?ld?.

1968 Y?l?nda Sanayi Bakan? olan Fethi Çelikba?, o s?ralardaki bir bas?n toplant?s?nda, bor madenlerinin NATO'nun stratejik maddeler listesinden ç?kmas? için 1963 y?l?nda nas?l mücadele etti?ini anlat?yordu. Türkiye'nin bor madeni ihracat? 1967 de 200 bin tona ç?kt??? halde sadece Polonya 12 bin ton bor madeni sat?n ald?. 1966 Y?l?nda Band?rma'daki ilk boraks fabrikas?, Polonyal?lara yapt?r?ld?. Fabrikan?n bedeli Polonya'ya kolemanit olarak ödendi

Bor Stratejik Maden

Yak?n bir gelecekte ?u anda motorlu araçlarda kullan?lan petrolün (benzin, mazot) alternatifi "bor" madeni olaca??n? bilim adamlar? ifade etmektedir. Dünyan?n 400 y?ll?k ihtiyac?n? tek ba??na kar??layacak 2.5 milyar tonluk bor madeni ülkemizde mevcuttur. CIA ve ABD'nin Ortado?u Ara?t?rmalar Enstitüsünün haz?rlad??? "Bor Raporu"na göre dünya bor rezervlerinin yüzde 70'i Türkiye'dedir. Bor bir nevi Türkiye'nin petrolü ve do?algaz?d?r. Ve ET? Bor bürokratik hantall???na ra?men 2000 y?l?nda kâr eden K?T'lerin 6'nc? s?ras?nda yer alarak, 150 milyon dolar kâr sa?lam??t?r. Verimli bir çal??ma ile bunun 1 milyar dolara ç?kaca??n? uzmanlar söylemektedir. ET? Bor'un rakibi olan U.S.Borax, ABD ?irketidir. Kald? ki Türkiye 'bor'un tonunu iç piyasada 230 dolara satarken; d?? ülkelere 141 dolardan ihraç etmektedir. Dünya pazar?n?n yüzde 88 bor ihtiyac?n?, Türkiye kar??lamaktad?r. Bor madeninde Türkiye tekel ülkedir. ABD 'bor'a gözünü dikmi?tir. Bor madenlerinin de?eri 900 milyar dolarad?r.
Kamuoyu, dünyadaki bor rezervinin yüzde 70'ten fazlas?n?n Türkiye'de oldu?unu ve en az 2.5 milyar ton bora sahip oldu?umuzu ve bunun ise dünya piyasa de?erlerine göre 1 trilyon dolar oldu?unu, Türkiye'deki borun dünyan?n 350 y?ll?k ihtiyac?n? kar??layabilece?ini ve sanayide en az 450 maddede kullan?ld???n? ilk defa ö?renmi?lerdir.
Bor 1978 y?l?nda devletle?tirilmi? olup; bunu i?leten Eti- Bor kâr etmekte ise de, verimli de?ildir. ?stenildi?i takdirde bu kâr? en az 5 misline yani 1 milyar dolara ç?karmak mümkündür. Elbette borun özelle?tirilmesi maskesi alt?nda (?imdiden tespit edilen) muhtemelen ABD ?irketlerine ölü e?ek fiyat?na sat?lmas?na kar??y?z. Ama devlet dövize ihtiyaç duydu?u bu kriz döneminde borun mümkün olan kâr?n? neden 1 milyar dolara ç?karm?yor? Bunu engelleyen güçler kimlerdir. Dünya bor piyasas?nda büyük gelir sa?layan uluslararas? ?irketler, bu gelirini Türkiye'den bor alarak yapmaktad?rlar. Bor kamula?t?r?lmadan önce gelir 50 milyon dolar idi. Bugün 300 milyon ise de, uzmanlara göre bu gelirin 1.5 milyar dolara ç?kar?lmas? mümkündür.
Deterjan sanayiinden kullan?lan "sodyum perborat"? ithal etmekteyiz. Bu ise Türkiye'nin ucuza satt??? tinkal ve perborattan yap?l?r. Hammaddeyi ucuza sat?p sodyum perborat? fahi? fiyata al?yoruz. AB ülkeleri kazan?yor. Avrupa'ya hammaddeyi 140 dolara sat?yoruz. 667 dolar fazlas? ile 817 dolara sat?n al?yoruz. Y?ll?k kayb?m?z 150 milyon dolard?r. Yani bordan kazan?lan 300 milyon dolar?n yar?s? sadece deterjan sanayiinde kullan?lan (sodyum perborat)'a gidiyor. ABD ve AB, Türkiye'yi bir bor deposu olarak görmektedir. ?ç piyasada 250 dolar olan boru d??ar?da 140 dolara sat?yoruz. Dünya piyasas?nda sat?lan borun yüzde 88'i Türk mal?d?r. Ama kazanan ABD'li firmalard?r. TEKEL, ABD'nindir. Bor madeninin Türkiye'de i?lenmesini önlemek için iç piyasada 250 dolara sat?l?yor ve sanayici boru i?leyemiyor.

SONUÇ

GENEL DEGERLENDIRME VE ÖNERILER

1-Bor ve ferrokrom tesislerinin kurulusunda Bat?'l?lar?n nas?l yakla?t???n? belirtmi?tik. Birçok oyalama ve zorlu?a ra?men tesisler kurulmu?tur. Ayni durum trona için de geçerlidir. Her zaman bor tuzlar? Bat?'n?n gündeminde olmu?tur. Dünya bor rezervlerinin %70 ine sahip olan Türkiye, dünya pazar?n?n da %35 ini kontrol etmektedir. Bor üretimini ve pazarlamas?n? tek elde tutan ülkemiz önemli avantajlar elde etmi?tir. Ancak, Bati her yönüyle cazip olan bu kayna?a kars? isteklerini sürdürmektedir. "Bu nedenle 1986 y?l?nda Morgan Bank'?n haz?rlad??? Özelle?tirme Master Plan?nda Etibank için holding modeli öngörülmü?, bor ve krom gibi yüksek karl? isletmelerin sat?? listesine al?nmas? önerilmi?tir".

2-Do?al kaynaklar?m?z?n iyi de?erlendirilmesinin gereklili?ini tekrarlamak isteriz. Bir ülkenin do?al kaynaklara sahip olmas? çok önemlidir. Ancak bu kaynaklar? nas?l kulland???n?z, nas?l de?erlendirdi?iniz de en az o kadar önemlidir. Dünyada çok zengin kaynaklara sahip olan ülkeler, hala geri kalm??l?k kategorisinde yer almaktad?r.

3-Bor, Türkiye için çok önemli do?al kaynakt?r. Bu kayna?? ülke menfaatleri do?rultusunda de?erlendirmek, nihai bor türevlerinin üretimini gerçekle?tirmek ve birilerine pe?ke? çektirmemek hepimizin görevidir.

4-Etibank, madencilik sektörünün geçmi?te lokomotifi olmu?tur. Günümüzde de bu özelli?ini sürdürmelidir. Bor türevleri, Seydi?ehir Alüminyum ,Yüzüncü Y?l Gümü? Tesisleri'nin kapasite art?r?m? ve yenileme projeleri biran önce hayata geçirilmelidir.

5-Y?llard?r savsaklanan Batili Tekellerin oyunca?? haline gelen Trona yata??n?n da zaman geçirilmeden isletmeye al?nmas? ülke menfaatinedir. Birilerinin iste?ine b?rak?l?rsa bir yirmi y?l daha hiçbir ?ey yap?lmadan geçirilecektir.

6-Türkiye sanayile?mesini tamamlayamad???ndan, nihai ürünün eldesini sa?layacak teknolojileri de gerçekle?tirememi?tir. Gelecekte ihtiyac?m?z olacak cevherleri, bugün, hammadde olarak ihraç etti?imiz bir gerçektir. Hammadde ihrac? ile yeterli katma de?er sa?lanamaz. Katma de?erin yurt içinde kalmas? için Ar-Ge'ye ve teknolojik yat?r?mlara önem verilmelidir.

7- 21.yüzy?la girerken, maden isçisi asgari ücretle, mühendisler ise komik ücretlerle bu sektörde çal??maktad?r. Birçok alanda mühendisin önemini hala kavrayamam?? sözde madenciler mevcuttur.

8-Hala ülkemizde teknik ve teknolojik geli?melerden uzak üretim gerçekle?tiriliyor. 1 m2 kesitli kuyudan, hem isçi, hem de cevher ç?kar?lmakta. Kova içinde ç?kr?k yard?m?yla insan, malzeme ve cevher nakli yap?lmaktad?r. Bu örnekleri ço?altmak mümkün. Hem dü?ündüren hem de utan?lacak bir manzara.

9-Enerji üretiminde öncelikle öz kaynaklar?m?z?n de?erlendirilmesi gerekir. Baz? kolayl?klar nedeniyle ithalat cazip gelebilir, ancak bu durum ülkeye uzun vadede bir ?ey kazand?rmaz.

10-Madencilik sektöründeki K?T’lerin bugün çe?itli nedenlerle içine dü?ürüldükleri durumdan biran önce ç?kar?lmalar? gerekmektedir. Yap?lmayan yat?r?mlar nedeniyle meydana gelen teknolojik sorunlar?n çözümü ve politik bask?lar sonucu bozulan çal??ma barisin yeniden sa?lanmas? zorunludur. Özerk bir yap?n?n olu?turulmas?, çal??anlar?n örgütleri arac?l??? ile yönetimin erkinde temsil edilmeleri ve kamu kurulu?lar?, politik bask?lardan uzak, verimlilik ilkesi çerçevesinde yeniden yap?land?r?lmal?d?r.

11-Madencilik ve çevre dengesi ülkenin gerçeklerine göre ele al?nmal?, "Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olarak" sloganc? bir anlay??la her ?eye kars? ç?kmak hiç kimseye birsek kazand?rmaz. Bilimsel verilerin ?????nda, ekolojik dengeyi bozmadan gereken her türlü önlem al?narak üretim gerçekle?tirilmelidir.

12-Maden armac?l??? konusunda 1980'lerden beri izlenen politikalar iflas etmi?tir. Bugün, Ülkemizin do?al kaynaklar?n?n yeterli düzeyde aranmad???n? söyleyebiliriz. Maden aramac?l???n? bir altyap? hizmeti olarak görüyoruz. MTA yeniden yap?land?r?lmal?, her yönüyle ele al?nmal? ve içine dü?ürüldü?ü olumsuzluklardan kurtar?lmal?d?r.

13-Madencilik sektörü genellikle günlük politikalarla yönetilmi?tir. Sa?l?kl? bir devlet politikas? belirlendi?i söylenemez. Geli?mi? ülkeler madenlerin temini konusunda uzun vadeli politikalar olu?turmu?lard?r. Dünya hammadde kaynaklar? sinirlidir. Türkiye mevcut kaynaklar?n? çok iyi de?erlendirmelidir. Gelecekle ilgili politikalar? saptamal?d?r. Sanayile?mi? bir Türkiye bugün tüketti?i cevher miktar?n?n 4-5 katini tüketecektir. Hammaddenin, ne kadar?n? öz kaynaklardan, ne kadar?n? ithal yoluyla kar??layacakt?r. Madencilik sektöründe uzun erimli politikalar ve stratejiler olu?turmal?d?r.

?stanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Ö?retim Görevlisi Prof. Dr. Güven Önal'a göre "BOR=REFAH"t?r.Bor madenleri ülkemizin ba??ms?zl??? kadar önemlidir. Uyan?k ve ?uurlu olmaya mecburuz.Bu konunun önemini anlayal?m etraf?m?za anlatal?m.

09-10-2007, 07:53 PM	#1 (permalink)
*Çapkın-12* S-Administrator *Çapkın-12* Şuan Çevrimdışı Kayıt Tarihi: Feb 2006 Nerden: aydın Mesajlar: 4.515 Rep Gücü: 58 Rep Puanı: 58 Rep Derecesi:	Bor Madeninin Enerji Alan?ndaki Önemi Bor Madeninin Enerji Alan?ndaki Önemi BOR AMAÇ Bor, Türkiye'nin co?rafi konumu kadar büyük bir öneme sahip, stratejik bir kaynakt?r. Arap ülkelerinin petrolü, Rusya'n?n do?algaz? onlar için ne ifade ediyorsa, bor da Türkiye için ayn? anlama gelmektedir. Bor madeni nedir? Türkiye için neden bu kadar önemlidir?Bu yaz?m?zda bu konular üzerinde duraca??z. G?R?? BOR madeni ilk bak??ta beyaz bir kayay? and?r?yor. Çok sert ve ?s?ya dayan?kl?. Do?ada serbest bir element olarak de?il, tuz ?eklinde bulunuyor. Ülkemizde bulunan 'bor'un kalitesi de di?erlerine oranla daha yüksek. Topra??n 40 metre alt?nda bulunan borun i?lenmesi de, di?er elementlerle az kar??t??? için kolay. Bor, periyodik sistemin üçüncü grubunun ba??nda yer alan bir elementtir. Bu gurubun di?er üyeleri metal olmas?na kar??n Bor ametal say?lmaktad?r. Ancak, di?er elementlere olan yüksek kimyasal ilgisi nedeniyle do?ada serbest halde bulunmayan bor'un meydana getirdi?i minerallerin, çok eski tarihlerden beri tan?nd??? ve kullan?ld??? bilinmektedir. En yayg?n bor bile?ikleri; borik asit ve bor'un sodyum, kalsiyum ve magnezyum ile meydana getirdi?i bile?iklerdir. BORUN TAR?HÇES? Bor'un en çok kullan?lan türü olan Boraks binlerce y?ldan beri bilinmektedir M?s?rl?lar ve Mezopotamya Uygarl?klar?n?n, baz? hastal?klar?n tedavisi ve ölülerin mumyalanmas?nda, Çinlilerin porselenlerinin cilalanmas?nda, Babillilerin k?ymetli metallerinin ergitilmesinde boraks kulland?klar? bilinmektedir. Modern bor endüstrisi ise 13. yy.'da boraks?n Marco polo taraf?ndan Tibet'den Avrupa'ya getirilmesiyle ba?lam??t?r. 1771 y?l?nda, ?talya'n?n Tuscani bölgesindeki s?cak su kaynaklar?nda Sassolit bulundu?u anla??lm??, 1852' de ?ili'de endüstriyel anlamda ilk boraks madencili?i ba?lam??t?r. Nevada, California, Caliko Mountain ve Kramer yöresindeki yataklar?n bulunarak i?letilmeye al?nmas?yla ABD Dünya bor gereksinimini kar??layan birinci ülke haline gelmi?tir. Türkiye' de ilk i?letmenin, 1861 y?l?nda ç?kart?lan "Maadin Nizannamesi" uyar?nca 1865 y?l?nda bir Frans?z ?irketine ??letme imtiyaz? verilmesiyle, ba?lad??? bilinmektedir. 1950 y?l?nda Bigadiç ve 1952 y?l?nda Mustafa Kemal Pa?a yöresindeki kolemanit yataklar? bulunmu?tur. 1956 y?l?nda Kütahya Emet Kolemanit. 1961 y?l?nda Eski?ehir K?rka Boraks yataklar?n?n bulunmas? ve i?letilmeye ba?lat?lmas?yla Türkiye, dünya bor üretimi içinde 1955 y?llar?nda %3 olan pay?n? 1962 de %15 , 1977 de %39 düzeyine yükselmi? ve giderek artan üretimi nedeniyle de günümüzde ABD'nin en önemli rakibi haline gelmi?tir. BOR'UN KULLANIM ALANLARI Roket yak?t?ndan, di? macununa kadar her alanda kullan?lan bor, sanayinin tuzu olarak adland?r?labilir. ??te 400'den fazla üründe "olmazsa olmaz" denilen borun hayat?m?zdaki yeri: Borcamlarda kulan?lan bor, motor ya?lar?nda ve çelik jantlarda da kullan?l?yor. Ayr?ca araba boyalar?n?n içine kat?lan bor, parlakl??? ve kolay çizilmemeyi sa?l?yor. Lastiklerin içindeki çelik teller de borla güçlendiriliyor. Bilgisayarlar, cep telefonlar?, walkmenler bugün bu kadar küçükse, bunu 'bor'a borçlu. Çünkü bilginin ak???n? sa?layan ince optik lifler, bor almadan sa?lam olam?yor. Tar?m ilaçlar?nda da bor var. Yaln?z, çok kullan?l?rsa öldürüyor, dozunda olursa verimi art?ran gübre olu?uyor. Bisküvi, pasta gibi g?da ürünlerinin yap?ld??? kal?plarda da bor kullan?l?yor. E?er bor olmasayd?, kal?plar yüksek ?s?ya dayanmayacakt?. Ah?ap ürünler, uzun ömürlü ve bozulmadan kalabilmeleri için, bor bulunan bir madde ile i?leme tabi tutuluyor. Seramik sanayiinde; fayanslar?n parlakl??? ve sertli?i bor sayesinde oluyor. Porselen tabaklar da bor sayesinde var. Çama??rlar? beyaz yapan asl?nda bor. Ate?e dayan?kl? oldu?u için yanmaz kuma? üretiminde de kullan?l?yor. T?p ve ilaç sanayiinde; di? macunlar?nda, yan?k ve yara kremlerinde de bor var. Losyonlarda ve kremlerde de bor oldu?unu unutmay?n. Y Yak?t sanayii; borun en de?erli oldu?u sektör bu. Çünkü borlu yak?tlar itme güçlerinin fazlal???ndan dolay?, roket, füze ve sava? uçaklar?nda kullan?l?yor. Çok yak?n bir gelecekte borlu yak?tlar?n, di?er motorlarda da kullan?laca?? söyleniyor. Bu durumda borun önemi bir kat daha art?yor. Amerikal?lar'?n havada infilak eden uzay meki?i Challenger'in sa?lam kalan tek parças?, Türk borundan yap?lan ba? k?sm?. Bu bile, Türkiye'nin elindeki gücün kan?t?. Bor o kadar de?erli ki, yak?n gelecekte zenginli?in simgesi olaca?? söyleniyor. Türkiye'nin elindeki bor rezervi, tüm dünyan?n bor ihtiyac?n? tek ba??na 400 y?l kar??layacak düzeyde... Ama biz Türkler'in bundan haberi yok!.. Bu zengin maden, adeta ders kitaplar?nda saklanm?? kalm??... Bor üzerinde çal??an uzmanlar?n ço?unlu?u, madenlerin özelle?tirilmesine kar??. Çünkü bu denli zengin yataklar?n ba?ka devletlerin kontrolüne geçmesini istemiyorlar... Baz? uzmanlar?n dedi?ine göre, Amerikal?lar, ülkelerindeki bor madenlerini kapat?p, Türkiye'den al?m yapmaya ba?lam??. Çünkü Türk boru, hem kaliteli hem çok daha ucuz... Dünyada bor mineral ve bile?iklerini tüketen sanayi dallar? toplam B203 tonaj? baz?nda a?a??daki gibi s?ralamak mümkündür. A) Cam sanayi (Is?ya dayan?kl? cam ve elyaf imali) B) Seramik sanayi (Emaye, Frit ve S?r imali) C) Temizleme ve beyazlatma (Deterjan) sanayi D) Yanmay? önleyici maddeler E) Tar?m (Gübre ve zirai ilaç yap?m?) F) Metallurji (Ergimeyi h?zland?r?c? ve çeli?in sertle?tirilmesi) G) Nükleer uygulama (Atom reaktörlerinde) H) Di?er kullan?m alanlar? (Dericilik , foto?rafç?l?k, ilaç). Bor mineral ve bile?iklerinin ülkemiz içinde kullan?lmas? çok k?s?tl?d?r. K?rka (Eski?ehir) ve Band?rma (Bal?kesir) de yer alan tesislerde bor cevherleri rafine ürünlere dönü?türülmektedir. TÜRK?YE BOR MADENC?L??? Türkiye'de bilinen ba?l?ca borat yataklar? Bat? Anadolu'da yer almakta ve bu yataklar dünya rezervinin % 60-70'ine sahip bulunmaktad?r. Türkiye rezervinin % 37'si Bigadiç, % 34 Emet, % 28'i K?rka ve % l Kestelek bölgesinde bunmaktad?r. Bigadiç i?letmesinde ba?l?ca bor mineralleri kolemanit ve üleksit' tir. Boratlar 1-8 m. Kal?nl?kta tabakalar halinde killer aras?nda yer al?rlar. Kapal? ve aç?k ocaklardan üretilen tüvenan cevherler 600.000 ton/y?l tüvenan cevher y?kama kapasiteli konsantratörde zenginle?tirilecek, 25-125 mm, 3-25 mm ve O, 2-3 mm kolemanit konsantreleri ile 3-125 mm ve O, 2-3 mm üleksit konsantreleri elde edilir. ET?BANK B?GAD?Ç MADENLER? ??LETMELER? MÜESSESELER? M MÜDÜRLÜ?Ü Bigadiç yöresinde bor yataklar?n?n bulunu?u 1950 y?l?nda , Muharrem G?RGlN isimli amatör madencinin toplad???n?n kolemanit oldu?unun anla??lmas?yla mümkün olmu?tur. Aramalar?n ba?lamas?yla h?zla geli?en bölgede dört Türk ve bir Frans?z ?irketleri taraf?ndan k?sa sürede 17 adet ocak aç?lm??t?r. Müessese Müdürlü?ü Bal?kesir iline ba?l? Bigadiç ilçesi 12 km kuzeydo?usunda Osmanca köyü mevkiinde kuruludur. ?dari tesisler ve Konsantratör tesisi burada yer almakta olup, halen tüvenan cevher üretim faliyetlerinin sürdürüldü?ü Simav kapal? oca?? 2,5 km Acep Aç?k oca?? 3 km, Günevi Aç?k oca?? 8 km ve Arkagünevi Kapal? oca?? merkez tesislerine 8 km uzakl?ktad?r. Müessese personeli için sosyal tesisler olarak Bigadiç ilçe yak?n?nda 64 lojman? , misafirhanesi ve lokali vard?r. B?GAD?Ç BÖLGES? BOR REZERV? Bigadiç bor yataklar? rezerv bak?m?ndan Türkiye' nin en önemli yataklar?d?r. Yörede Etibank'?n faaliyete ba?latt??? 1976 y?l?nda 30 milyon ton olarak bilinen toplam rezerv bölgede gerçekle?tirilen toplam derinli?i 65419 metre olan 512 adet sondaj çal??mas? sonunda bulunanlar?n ilavesi ile 630 milyon ton düzeyine yükseltilmi?tir. ARA?TIRMA Bor Stratejik Maden miydi? So?uk sava??n en uç noktas? olan 1950 y?l?nda, yüksek enerji yak?t? ile çal??acak uzun menzilli sava? ba?l?klar? ta??yan ABD füzelerinde bor yak?t? kullan?lmas? dü?ünüldü. 1951 Y?l?nda bor madenleri ve bile?ikleri "stratejik madde" olarak nitelendirilerek, ihracatta kontrole tabi tutuldu. ABD'nde 1953 y?l?nda "Zip" projesi uygulamaya kondu. Yak?t üretimi için sekiz fabrika kuruldu. 1957 Y?l?nda Yakal Borasit A?'den Do?u Almanya'ya kolemanit götüren gemi NATO taraf?ndan Çanakkale'de durduruldu. O y?l Türkiye’yi ve Ayrupa ülkelerini de içine alacak ?ekilde, ABD ile bir anla?ma yap?larak, demir perde ülkelerine bor sat??lar?na izin verilmedi. 1957 Y?l?nda ABD yönetimi, Amerika d???ndaki bor madenleri için stratejik bir stok olu?turmaya karar verdi. Türkiye'den 1957 - 1959 y?llar? aras?nda, ABD Sümerbank’a gönderdi?i yün kar??l???nda, toplam 68.000 ton bor madeni alarak ABD’de depoland?. Ruslar?n roketlerinde yak?t olarak bor kullanmad??? ö?renilince 1959 y?l?nda "Zip" projesi durduruldu. Bu proje sonuna kadar ABD, Türkiye'den ald??? stoklar?n sadece 5 tonunu kulland?. Gerisi on y?l daha stokta kald?, hatta üzerlerinde a?aç bitti ve sonunda US Borax'a devredildi. Bu proje sona erdirilene kadar, yaln?z Malta (New York)’taki fabrika için 1 milyar dolar harcand?. Bu s?ralarda NATO,Türkiye’den Var?ova Pakt? ülkelerine yap?lacak bor madeni ihracatlar?n? y?ll?k 7500 tonla s?n?rlam??t?. 1962 y?l?nda kota 30.000 tona ç?kar?ld?ysa da, bor madenleri 1963 y?l?nda NATO’nun stratejik maddeler listesinden tamamen ç?kar?ld?. 1968 Y?l?nda Sanayi Bakan? olan Fethi Çelikba?, o s?ralardaki bir bas?n toplant?s?nda, bor madenlerinin NATO'nun stratejik maddeler listesinden ç?kmas? için 1963 y?l?nda nas?l mücadele etti?ini anlat?yordu. Türkiye'nin bor madeni ihracat? 1967 de 200 bin tona ç?kt??? halde sadece Polonya 12 bin ton bor madeni sat?n ald?. 1966 Y?l?nda Band?rma'daki ilk boraks fabrikas?, Polonyal?lara yapt?r?ld?. Fabrikan?n bedeli Polonya'ya kolemanit olarak ödendi Bor Stratejik Maden Yak?n bir gelecekte ?u anda motorlu araçlarda kullan?lan petrolün (benzin, mazot) alternatifi "bor" madeni olaca??n? bilim adamlar? ifade etmektedir. Dünyan?n 400 y?ll?k ihtiyac?n? tek ba??na kar??layacak 2.5 milyar tonluk bor madeni ülkemizde mevcuttur. CIA ve ABD'nin Ortado?u Ara?t?rmalar Enstitüsünün haz?rlad??? "Bor Raporu"na göre dünya bor rezervlerinin yüzde 70'i Türkiye'dedir. Bor bir nevi Türkiye'nin petrolü ve do?algaz?d?r. Ve ET? Bor bürokratik hantall???na ra?men 2000 y?l?nda kâr eden K?T'lerin 6'nc? s?ras?nda yer alarak, 150 milyon dolar kâr sa?lam??t?r. Verimli bir çal??ma ile bunun 1 milyar dolara ç?kaca??n? uzmanlar söylemektedir. ET? Bor'un rakibi olan U.S.Borax, ABD ?irketidir. Kald? ki Türkiye 'bor'un tonunu iç piyasada 230 dolara satarken; d?? ülkelere 141 dolardan ihraç etmektedir. Dünya pazar?n?n yüzde 88 bor ihtiyac?n?, Türkiye kar??lamaktad?r. Bor madeninde Türkiye tekel ülkedir. ABD 'bor'a gözünü dikmi?tir. Bor madenlerinin de?eri 900 milyar dolarad?r. Kamuoyu, dünyadaki bor rezervinin yüzde 70'ten fazlas?n?n Türkiye'de oldu?unu ve en az 2.5 milyar ton bora sahip oldu?umuzu ve bunun ise dünya piyasa de?erlerine göre 1 trilyon dolar oldu?unu, Türkiye'deki borun dünyan?n 350 y?ll?k ihtiyac?n? kar??layabilece?ini ve sanayide en az 450 maddede kullan?ld???n? ilk defa ö?renmi?lerdir. Bor 1978 y?l?nda devletle?tirilmi? olup; bunu i?leten Eti- Bor kâr etmekte ise de, verimli de?ildir. ?stenildi?i takdirde bu kâr? en az 5 misline yani 1 milyar dolara ç?karmak mümkündür. Elbette borun özelle?tirilmesi maskesi alt?nda (?imdiden tespit edilen) muhtemelen ABD ?irketlerine ölü e?ek fiyat?na sat?lmas?na kar??y?z. Ama devlet dövize ihtiyaç duydu?u bu kriz döneminde borun mümkün olan kâr?n? neden 1 milyar dolara ç?karm?yor? Bunu engelleyen güçler kimlerdir. Dünya bor piyasas?nda büyük gelir sa?layan uluslararas? ?irketler, bu gelirini Türkiye'den bor alarak yapmaktad?rlar. Bor kamula?t?r?lmadan önce gelir 50 milyon dolar idi. Bugün 300 milyon ise de, uzmanlara göre bu gelirin 1.5 milyar dolara ç?kar?lmas? mümkündür. Deterjan sanayiinden kullan?lan "sodyum perborat"? ithal etmekteyiz. Bu ise Türkiye'nin ucuza satt??? tinkal ve perborattan yap?l?r. Hammaddeyi ucuza sat?p sodyum perborat? fahi? fiyata al?yoruz. AB ülkeleri kazan?yor. Avrupa'ya hammaddeyi 140 dolara sat?yoruz. 667 dolar fazlas? ile 817 dolara sat?n al?yoruz. Y?ll?k kayb?m?z 150 milyon dolard?r. Yani bordan kazan?lan 300 milyon dolar?n yar?s? sadece deterjan sanayiinde kullan?lan (sodyum perborat)'a gidiyor. ABD ve AB, Türkiye'yi bir bor deposu olarak görmektedir. ?ç piyasada 250 dolar olan boru d??ar?da 140 dolara sat?yoruz. Dünya piyasas?nda sat?lan borun yüzde 88'i Türk mal?d?r. Ama kazanan ABD'li firmalard?r. TEKEL, ABD'nindir. Bor madeninin Türkiye'de i?lenmesini önlemek için iç piyasada 250 dolara sat?l?yor ve sanayici boru i?leyemiyor. SONUÇ GENEL DEGERLENDIRME VE ÖNERILER 1-Bor ve ferrokrom tesislerinin kurulusunda Bat?'l?lar?n nas?l yakla?t???n? belirtmi?tik. Birçok oyalama ve zorlu?a ra?men tesisler kurulmu?tur. Ayni durum trona için de geçerlidir. Her zaman bor tuzlar? Bat?'n?n gündeminde olmu?tur. Dünya bor rezervlerinin %70 ine sahip olan Türkiye, dünya pazar?n?n da %35 ini kontrol etmektedir. Bor üretimini ve pazarlamas?n? tek elde tutan ülkemiz önemli avantajlar elde etmi?tir. Ancak, Bati her yönüyle cazip olan bu kayna?a kars? isteklerini sürdürmektedir. "Bu nedenle 1986 y?l?nda Morgan Bank'?n haz?rlad??? Özelle?tirme Master Plan?nda Etibank için holding modeli öngörülmü?, bor ve krom gibi yüksek karl? isletmelerin sat?? listesine al?nmas? önerilmi?tir". 2-Do?al kaynaklar?m?z?n iyi de?erlendirilmesinin gereklili?ini tekrarlamak isteriz. Bir ülkenin do?al kaynaklara sahip olmas? çok önemlidir. Ancak bu kaynaklar? nas?l kulland???n?z, nas?l de?erlendirdi?iniz de en az o kadar önemlidir. Dünyada çok zengin kaynaklara sahip olan ülkeler, hala geri kalm??l?k kategorisinde yer almaktad?r. 3-Bor, Türkiye için çok önemli do?al kaynakt?r. Bu kayna?? ülke menfaatleri do?rultusunda de?erlendirmek, nihai bor türevlerinin üretimini gerçekle?tirmek ve birilerine pe?ke? çektirmemek hepimizin görevidir. 4-Etibank, madencilik sektörünün geçmi?te lokomotifi olmu?tur. Günümüzde de bu özelli?ini sürdürmelidir. Bor türevleri, Seydi?ehir Alüminyum ,Yüzüncü Y?l Gümü? Tesisleri'nin kapasite art?r?m? ve yenileme projeleri biran önce hayata geçirilmelidir. 5-Y?llard?r savsaklanan Batili Tekellerin oyunca?? haline gelen Trona yata??n?n da zaman geçirilmeden isletmeye al?nmas? ülke menfaatinedir. Birilerinin iste?ine b?rak?l?rsa bir yirmi y?l daha hiçbir ?ey yap?lmadan geçirilecektir. 6-Türkiye sanayile?mesini tamamlayamad???ndan, nihai ürünün eldesini sa?layacak teknolojileri de gerçekle?tirememi?tir. Gelecekte ihtiyac?m?z olacak cevherleri, bugün, hammadde olarak ihraç etti?imiz bir gerçektir. Hammadde ihrac? ile yeterli katma de?er sa?lanamaz. Katma de?erin yurt içinde kalmas? için Ar-Ge'ye ve teknolojik yat?r?mlara önem verilmelidir. 7- 21.yüzy?la girerken, maden isçisi asgari ücretle, mühendisler ise komik ücretlerle bu sektörde çal??maktad?r. Birçok alanda mühendisin önemini hala kavrayamam?? sözde madenciler mevcuttur. 8-Hala ülkemizde teknik ve teknolojik geli?melerden uzak üretim gerçekle?tiriliyor. 1 m2 kesitli kuyudan, hem isçi, hem de cevher ç?kar?lmakta. Kova içinde ç?kr?k yard?m?yla insan, malzeme ve cevher nakli yap?lmaktad?r. Bu örnekleri ço?altmak mümkün. Hem dü?ündüren hem de utan?lacak bir manzara. 9-Enerji üretiminde öncelikle öz kaynaklar?m?z?n de?erlendirilmesi gerekir. Baz? kolayl?klar nedeniyle ithalat cazip gelebilir, ancak bu durum ülkeye uzun vadede bir ?ey kazand?rmaz. 10-Madencilik sektöründeki K?T’lerin bugün çe?itli nedenlerle içine dü?ürüldükleri durumdan biran önce ç?kar?lmalar? gerekmektedir. Yap?lmayan yat?r?mlar nedeniyle meydana gelen teknolojik sorunlar?n çözümü ve politik bask?lar sonucu bozulan çal??ma barisin yeniden sa?lanmas? zorunludur. Özerk bir yap?n?n olu?turulmas?, çal??anlar?n örgütleri arac?l??? ile yönetimin erkinde temsil edilmeleri ve kamu kurulu?lar?, politik bask?lardan uzak, verimlilik ilkesi çerçevesinde yeniden yap?land?r?lmal?d?r. 11-Madencilik ve çevre dengesi ülkenin gerçeklerine göre ele al?nmal?, "Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olarak" sloganc? bir anlay??la her ?eye kars? ç?kmak hiç kimseye birsek kazand?rmaz. Bilimsel verilerin ?????nda, ekolojik dengeyi bozmadan gereken her türlü önlem al?narak üretim gerçekle?tirilmelidir. 12-Maden armac?l??? konusunda 1980'lerden beri izlenen politikalar iflas etmi?tir. Bugün, Ülkemizin do?al kaynaklar?n?n yeterli düzeyde aranmad???n? söyleyebiliriz. Maden aramac?l???n? bir altyap? hizmeti olarak görüyoruz. MTA yeniden yap?land?r?lmal?, her yönüyle ele al?nmal? ve içine dü?ürüldü?ü olumsuzluklardan kurtar?lmal?d?r. 13-Madencilik sektörü genellikle günlük politikalarla yönetilmi?tir. Sa?l?kl? bir devlet politikas? belirlendi?i söylenemez. Geli?mi? ülkeler madenlerin temini konusunda uzun vadeli politikalar olu?turmu?lard?r. Dünya hammadde kaynaklar? sinirlidir. Türkiye mevcut kaynaklar?n? çok iyi de?erlendirmelidir. Gelecekle ilgili politikalar? saptamal?d?r. Sanayile?mi? bir Türkiye bugün tüketti?i cevher miktar?n?n 4-5 katini tüketecektir. Hammaddenin, ne kadar?n? öz kaynaklardan, ne kadar?n? ithal yoluyla kar??layacakt?r. Madencilik sektöründe uzun erimli politikalar ve stratejiler olu?turmal?d?r. ?stanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Ö?retim Görevlisi Prof. Dr. Güven Önal'a göre "BOR=REFAH"t?r.Bor madenleri ülkemizin ba??ms?zl??? kadar önemlidir. Uyan?k ve ?uurlu olmaya mecburuz.Bu konunun önemini anlayal?m etraf?m?za anlatal?m.

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal gösterime geğ Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)