PETROL ve PETROL ENERJ?S?

***Çapkın-12*** · 09-10-2007, 07:48 PM

PETROL ve PETROL ENERJ?S?
PETROL sözcü?ü, Latince'de "kaya" anlam?na gelen petra ve "ya?" anlam?na gelen oleum sözcüklerinden türetilmi?tir. Günümüzde petrol ve petrol ürünleri büyük önem ta??r. Benzin, gazya??, mazot, fueloil (ya?yak?t), makine ya??, bitüm ve parafin mumu çok bilinen petrol ürünleridir. Benzin otomobillerde; gazya?? gaz lambalar?nda, baz? ?s?tma ayg?tlar?nda ve jet uçaklar?n?n motorlar?nda; mazot (dizel yak?t? da denir) otobüs, kamyon ve gemilerdeki dizel motorlar?nda kullan?l?r. Buharl? gemilerin kazanlar?nda buhar üretilmesinde; çelik, cam, seramik gibi maddelerin üretiminde kullan?lan baz? sanayi f?r?nlar?nda ve baz? binalar?n ?s?tma sistemlerinde fueloil yak?l?r. Makinelerin düzgün ve rahat çal??abilmesi için ince ya da kal?n makine ya?lar?na (en kal?nlar?na gres denir) gereksinim vard?r. Bitümden, asfalt ve yal?t?m malzemesi üretiminde yararlan?l?r.
Petrol binlerce y?l boyunca basit bir biçimde kullan?ld?. Babilliler yol dö?erken ve ba?lay?c? madde olarak bitümden, Romal?lar yollar? için Sicilya'dan getirttikleri asfalttan yararlan?rlard?. Eski Çinliler, tuz üretmek için tuzlu suyun ?s?t?lmas?nda do?al gaz kulland?lar. ?talya, Almanya, Kuzey Amerika ve Birmanya'da ham petrolün tedavi edici özellikleri oldu?una inan?l?rd?.
Gazya?? ve Parafin
1850'de ?skoçyal? bilim adam? James Young, ?eyl denen bir kayaçtan gazya?? elde etmenin yöntemini buldu. Young, gazya??n?n lambalarda bitkisel ya? ya da balina ya?? yerine kullan?labilece?ini gösterdi. Kimyadaki ad? kerozen olan gazya??n?n ba?l?ca iki türü vard?r. Bunlardan birincisi gaz lambalar?nda, gaz sobalar?nda ve ?s?t?c?larda; daha uçucu olan ikinci türü ise, baz? traktörlerin ve küçük bal?kç? teknelerinin motorlar?nda yak?t olarak kullan?l?r. Jet uçaklar?n?n motorlar?nda kullan?lan gazya?? ikinci türdendir.
Gazya??na ?ngiltere'de parafin denir. Ama parafin asl?nda petrolden elde edilen, mum, cila, su geçirmez karton ve ka??t yap?m?nda kullan?lan yar? saydam, sert bir mumdur. Aç?k renkli, kal?n bir ya? olan ve ilaç olarak kullan?lan vazelin (kimyadaki ad? petrolatum) de bir ba?ka petrol ürünüdür.
Ham Petrolün Ke?fi
19. yüzy?l?n ortalar?na kadar ham petrol, do?al olarak yüzeye s?zd??? yerlerde olu?turdu?u birikintilerden toplan?rd?. Hayvanlar?n su içti?i kaynaklara ya da tuzlu su ç?karmak için aç?lan kuyulara s?zd??? için de ço?u zaman can s?k?c?, istenmeyen bir madde olarak görülürdü. 1850 dolaylar?nda ABD'de A.C.Ferris ve onun ard?ndan S.M.Kier, petrolün lamba ya?? olarak kullan?lmas?na yönelik ilk çal??malar? ba?latt?lar. Daha sonra New York'lu iki avukat, George Bissell ve Jonathan Eveleth, Pennsylvania'da bir petrol arama ?irketi kurdular ve emekli bir demiryolu müteahhiti olan Edwin L. Drake'i, Pennsylvania'daki küçük Titusville kasabas? yak?nlar?nda petrol kuyusu açmakla görevlendirdiler.
Drake 27 A?ustos 1859'da 21 metre derinde petrole rastlad?. Çok geçmeden günde sekiz varil, sonra da 20 varil petrol ç?karmaya ba?lad?. Petrol, balina avlamak gibi riskli bir i?ten daha güvenilir ve daha ucuz bir lamba ya?? kayna?? oldu?u için haz?r bir pazar buldu. Art?k petrole hücum ve petrol ça?? ba?lam??t?.
Petrolün Olu?umu ve Bulunmas?
Petrol denizlerdeki bitki ve hayvanlar?n öldükten sonraki kal?nt?lardan olu?mu?tur. Bu kal?nt?lar deniz yata??nda milyonlarca y?l boyunca çürümü? ve geriye yaln?zca ya?l? maddeler kalm??t?r. Ya?l? maddeler çamur alt?nda kalm?? ve zamanla çamur s?k???p kayaç katmanlar?na, alttaki ya?l? maddelerde de petrol ve gaza dönü?mü?tür. Yerkabu?undaki altüst olu?lar bazen denizlerin kara parçalar? haline gelmesine ve petrol içeren kayaçlar?n da binlerce metre derine gömülmesine yol açm??t?r.
Ço?unlukla petrol olu?tu?u yerden ba?ka yerlere ta??nm??t?r. Bazen kayaçlardaki gözeneklerden s?z?p kilometrelerce derinden yüzeye ç?km?? ve burada buharla?m?? (gaz haline dönü?mü?), geriye bir bitüm ya da zift birikintisi kalm??t?r. Ço?u kez de gözeneksiz, sert kayaçlarla kar??la?m?? ve buralarda toplanm??t?r. Bulunan petrol yataklar? bu tür kayaçlar?n petrolü tutmas?yla olu?mu?tur. Bu yataklarda, süngerin su emmesi gibi, gözenekli kayaçlar?n emdi?i petrolün üstü kubbe biçimli, sert ve gözeneksiz kayaçlarla örtülmü?tür. Ama bu kayaçlar ile petrol aras?nda genellikle bir do?al gaz katman?, petrolün alt?nda da ço?u kez eski denizden arta kalan tuzlu su bulunur.
Belirli bir yerde petrol bulunup bulunmad??? ancak sondajla (delmeyle) anla??labilir; ama jeologlar yerkabu?una ili?kin bilgilerden yararlanarak petrol bulunma olas?l??? olan yerleri önceden belirleyebilirler. Ço?u zaman hava foto?raflar?ndan ç?kar?lan haritalar? inceleyen jeologlar, petrol aç?s?ndan umut verici olan alanlar? seçerler ve daha sonra bu alanlar karadan taran?r. Kayaç ve bitki örtüsü incelenir, sondaj yoluyla sa?lanan yer alt? kayaç örnekleri getirilip laboratuarda çözümlenir. Jeologlar yeralt? kayaçlar?n?n konum, derinlik, sertlik gibi özelliklerini ve hatta türünü belirleyebilmek için özel ayg?tlardan ve bu ayg?tlara dayal? olarak geli?tirilmi? bilimsel arama yöntemlerinden yararlan?rlar. Ama bütün bu çal??malar yap?lm?? olsa da, aç?lacak kuyudan petrol ç?kaca?? gene de kesin de?ildir.
Petrol Kuyular?, Boru hatlar? ve Tankerler
Günümüzde pek çok petrol kuyusu, marangozlar?n delik delmek için kulland?klar? döner matkap uçlar?na benzeyen uçlarla delinip aç?l?r; aradaki fark, petrol için kullan?lanlar?n çok daha büyük olmas?d?r. Matkap ucu, sondaj kulesi ya da delme kulesi denen yüksek bir kuleden, tel halatlara ba?lanarak sark?t?lan delme borusunun ucuna tak?l?r. Delme borusu kule taban?ndaki döner tabladan geçer. Bu boru makine gücüyle, ço?u zaman bir dizel motoruyla döndürülür; ama son olarak geli?tirilen türbo sondaj tekni?inde elektrik motorlar?ndan yararlan?lmaktad?r. Delik derinle?tikçe, delme borular?na yenileri tak?l?r. Delme borusundan a?a?? yapay bir çamur pompalan?r; bu çamur sürekli olarak matkap ucunun deliklerinden d??ar? püskürür ve delinen deli?in yanlar?ndan yukar?ya geri döner. Bu çamur yaln?zca matkap ucuna s?vanan kayaç parçac?klar?n? temizlemekle kalmaz, ucun ya?lanmas?n? ve so?umas?n? da sa?lar; ayr?ca, ta??d??? bas?nç aç?lan deli?in duvarlar?n?n içe do?ru çökmesini önler. Daha sonra deli?e çelik borudan bir koruyucu k?l?f geçirilir ve çimentolan?r. Çok derin deliklerde, k?l?f çap? tepede yakla??k 45 santimetreyken dipte yakla??k 10 santimetreye dü?er.
Gerekli dikkat gösterilmezse, matkap ucu petrole ula?t???nda petrol ?iddetle d??ar? f??k?rabilir, böylece bo?a akabilir ve yang?n tehlikesi do?urabilir. Bunu önlemek ve petrolü a?a?? do?ru bast?rabilmek için a??r sondaj çamuru kullan?l?r; ayr?ca bir valf ve boru sisteminin yard?m?yla da bas?nc?n yava? serbest b?rak?lmas? sa?lanabilir. E?er do?al bas?nç petrolü yüzeye ç?karacak kadar güçlü de?ilse, petrol ya pompalanarak ya da yüksek bas?nçl? gaz bas?larak d??ar? ç?kar?l?r. ?kinci yönteme "gazla yükseltme" denir.
Büyük miktarlarda petrolü karadan ta??mak için boru hatlar?ndan yararlan?l?r. Çelikten yap?lan borular?n çaplar? 15 cm ile 2 metre aras?nda olabilir. Boru hatlar? vadileri a?abilir, da?lara t?rmanabilir ve ?rmak yataklar?n?n alt?ndan geçebilir.
Petrolü denizden ta??mak için tanker denen gemiler kullan?l?r. Bunlar özel olarak tasar?mlanm?? teknelerdir; tankerlerin makineleri k?çta (geminin arka ucunda) bulunur. Teknenin çok büyük bir bölümü petrol bölmelerine ayr?lm??t?r. Büyük tankerler petrolü küçüklerden daha ucuza ta??r. Günümüzde 550.000 tonluk tankerler yap?l?nca bunlar?n yana?abilece?i uygun iskele bulmak bir sorun olmu?tur. Bu tür tankerler liman? kullanmak yerine, derin sulardaki yüzer ?amand?ralar?n yan?na demir atar; yükleme ve bo?altmay? da ?amand?ralardan ba?lay?p deniz yata??ndan k?y?daki depolama tanklar?na giden boru hatlar? arac?l???yla
Petrolün Ar?t?lmas?
Ham petrol, rafineri denen ar?tma tesislerinde benzin ve gazya?? gibi petrol ürünlerine ayr?l?r. Bu de?i?ik ürünler farkl? s?cakl?klarda kaynay?p buharla??r; bu özellikten yararlan?larak, ayr?msal dam?tma denen yöntemle bu ürünler ham petrolden ayr?labilir. Ham petrol ?s?t?l?r, bir s?v? ve buhar (gaz) kar???m? halinde, ay?rma kulesi denen çelik bir kuleye pompalan?r. S?v? bölüm kulenin dibinde toplan?r, fueloil ve bitüm gibi ürünler haline gelir. Buharlar kulede yükselir ve yükseldikçe de so?ur. Önce mazot gibi daha a??r ürünler s?v?la??r ve bunlar kulenin de?i?ik düzeylerindeki tepsilerden çekilip al?n?r. Benzin buharlar? kulenin tepesine kadar yükselir ve buradan al?narak s?v?la?t?r?l?r.
Dam?tma, ar?tman?n birinci a?amas?d?r. Ham petrol rafineride, de?i?ik ürünlerin istenen miktarlarda elde edilebilmesine olanak verecek biçimde i?lenebilmelidir. Yüksek s?cakl?klarda gerçekle?tirilen bir i?lem olan "kraking" (parçalama), a??r ürünleri daha hafif bile?enlerine ay?r?r ve böylece elde edilen benzin miktar? artar. Bütün maddeler moleküllerden, moleküller de atomlardan olu?ur. Petrol hidrokarbon moleküllerinden, yani hidrojen ve karbon elementlerinin atomlar?ndan olu?ur; ama bütün petrol moleküllerinde ayn? say?da atom bulunmaz. Örne?in, fueloil moleküllerinde gazya?? moleküllerinden daha çok hidrojen ve karbon atomu vard?r ve bu yüzden fueloil molekülleri gazya?? moleküllerinden daha a??rd?r. Kraking i?leminde, büyük ta?lar?n parçalan?p çak?l haline getirilmesi gibi moleküllerin baz?lar? da ?s? ve bas?nc?n etkisiyle parçalan?r ve daha hafif moleküller elde edilir.
"Reforming" (düzeltim) i?lemi ise ar?tma sürecinin en önemli a?amas?d?r. Bu, yüksek s?cakl?k ve bas?nçta gerçekle?tirilen, moleküllerin büyüklüklerinden çok biçimlerini de?i?tirmeye yönelik bir i?lemdir. Bu i?lemle hidrokarbon zincirlerinin biçimi de?i?tirilir ve bunlar "aroma tik" bile?ikler denen benzen halkal? bile?iklere dönü?türülür. Üstün nitelikli benzin bu a?amada elde edilir.
Örne?in, ABD'de bir varil ham petrolden 63 litre benzin, 22 litre a??r fueloil elde edilir; oysa Ortado?u'da bir varil petrol ancak 31 litre benzin, buna kar??l?k 63 litre fueloil verir. Petrol ya 159 litre e?de?erindeki "varil" ya da özellikle deniz yoluyla ta??nd???nda "art?k ton" (1.016 kg) ve "metrik ton" la (1.000 kg) ölçülür.
Daha az bilinen petrol ürünlerinin ?a??rt?c? kullan?m alanlar? vard?r. Mumlarda ve cilalarda petrol mumu (parafin mumu) bulunur; parfümler, kozmetikler ve hatta peynirin bozulmas?n? önleyen baz? maddeler petrol ya?lar?ndan haz?rlan?r. Böceklere kar?? kullan?lan ilaçlarda ba?ka petrol ya?lar? vard?r. Etilen (domatesleri yapay olarak olgunla?t?rmak için de bu madde kullan?l?r) ve yapay ipek ya da t?rnak cilas? yap?m?nda kullan?lan aseton gibi ürünler ar?tma i?leminden elde edilen gazlardan üretilir. Yapay kauçuk, plastikler ve s?v? deterjan yap?m?nda kullan?lan ba?l?ca kimyasal maddeler de gene petrol ürünüdür. Pek çok ilaç ve boya, hatta sak?z ve güçlü patlay?c?lar gibi maddeler de petrol ürünleri içerebilir. Petrol gazlar? so?utularak ve s?k??t?r?larak s?v?la?t?r?labilir; tüplere doldurularak pazarlanan bu tür propan ve bütan gibi gazlar ço?unlukla mutfaklarda ve ayd?nlatma amac?yla kullan?l?r.
Do?al Gaz
Pek çok ülkede karada ya da deniz yata??nda aç?lm?? petrol kuyular?ndan elde edilen do?al gaz boru hatlar?yla kentlere ta??n?r; fabrikalarda, evlerde, ?s?tma ve ayd?nlatma amac?yla kullan?l?r. Ham petrolden ayr?lan gaz, i?lenerek çok kolay alev alan buharlardan ar?t?l?r. Do?al gaz?n ço?u batakl?k gaz? olarak da adland?r?lan metand?r. Metan, petrol ve kömürle birlikte bulunur; ama bazen tek ba??na da olu?ur. 19. yüzy?l?n ba?lar?nda ABD'de ke?fedilen do?al gaz kuyular?na "yanar kaynak" denirdi. Petrol aray?c?lar? önceleri, bas?nc?n etkisiyle petrolün yüzeye ç?kmas?n? sa?layan do?al gaza önem vermediler. Yüzeyde petrolden ayr?lan gaz bir boruya al?narak borunun ucunda dev bir me?ale gibi yak?l?rd?. Yaln?zca gaz ç?kan kuyular ise tutu?turulur ve y?llarca kendi kendine yanmaya b?rak?rd?. Ama 1870'lerde ABD'de bu gazdan yararlanmaya yönelik çal??malar ba?lat?ld? ve do?al gaz?n boru ?ebekesiyle evlere da??t?lmas? sa?land?.
Do?al gaz genellikle yüzeyden binlerce metre derinde, kumta?? gibi gözenekli bir kayaç katman?nca tutulmu? olarak bulunur; bu katman, gaz geçirmeyen ve bu özelli?iyle de do?al gaz?n kaçmas?n? önleyen bir ba?ka kayaç katman?yla örtülüdür. Do?al gaz aramalar? petrol aramalar?na benzer biçimde yürütülür. ?ngiltere’de do?al gaz aramalar? 1930'larda ba?lad?. 1950'lerde ?skoçya'da Edinburgh yak?nlar?nda ve Yorkshire'da küçük yataklar bulundu.
Kuzey Denizi'nde do?al gaz aranmas?na 1964'te izin verildi. Petrol ?irketleri bölgeye dev sondaj platformlar? gönderdiler ve sonuçta ?ngiltere'nin do?u k?y?s? aç?klar?nda zengin gaz yataklar? ke?fedildi. Bulunan yataklar ?ngiltere'nin gaz talebini kar??layacak kadar büyüktü. Do?al gaz, deniz yata??na dö?enen boru hatlar?yla kuyulardan k?y?ya ta??nd? ve oradan da yeni bir boru ?ebekesiyle bütün ülkeye da??t?ld?. Kuzey Denizi'nde yürütülen çal??malarda kötü hava ko?ullar?n?n etkisiyle s?k s?k büyük tehlikelerle kar??la??ld??? ve sondaj ayg?tlar?n?n yitirildi?i oldu.
En büyük do?al gaz üreticileri ABD ve SSCB'dir. Yap?m?na 1967'de ba?lanan bir boru hatt? do?al gaz? günümüzde Sibirya'dan Urallar'a ve SSCB'nin bat? kesimlerine, oradan da Türkiye'ye ta??maktad?r. Hollanda, Kuzey Denizi'ndeki yataklardan Almanya Federal Cumhuriyeti, Belçika ve Fransa'ya gaz satmaktad?r.
1980'lerin sonlar?nda çe?itli ülkelerdeki ?irketler çürüyen çöp y???nlar?ndan ç?kan metan gaz?ndan elde ettikleri enerjiden yararlanarak elektrik üretmeye ba?lad?lar ve bunda ba?ar?l? da oldular.
Petrol Kaynaklar?
Büyük petrol yataklar? birkaç ülkede toplanm??t?r. En büyük petrol üreticisi SSCB'dir; dünya üretiminin neredeyse be?te biri bu ülkede gerçekle?tirilir. ABD (dünyan?n en çok petrol sat?n alan ülkesi) ve Suudi Arabistan (dünyan?n en çok petrol satan ülkesi) petrol üreticisi ülkeler aras?nda ikinci ve üçüncü s?rada yer al?rlar.
Dünyan?n bilinen en büyük petrol rezervleri Ortado?u'dad?r. Suudi Arabistan, ?ran, Irak, Kuveyt, Katar ve Abu Dabi büyük petrol üreticileridir. Bu ülkelerle birlikte Nijerya, Libya, Cezayir, Endonezya, Ekvator, Gabon ve Venezuella, petrol sat?? fiyatlar?n? ortakla?a belirleyebilmek için Petrol ?hraç Eden Ülkeler Örgütü'nü (OPEC) kurmu?lard?r.
Ülkeleri çevreleyen k?ta sahanl?klar?nda da, örne?in Kuzey Denizi'nin ?ngiltere ve Norveç'e ait kesimlerinde petrol sondajlar? yap?lmaktad?r.
Dünyan?n görünür petrol rezervi yakla??k 666 milyar varil kadard?r; bunun yar?dan ço?u Ortado?u'dad?r. Bu, yerin alt?ndan ç?kar?labilece?i bilinen petrol miktar?d?r. Ço?u petrol yata?? ke?fedilmeyi beklemektedir. Teknoloji ilerledikçe, çok derin sular alt?ndaki petrolü ç?karman?n, ABD'deki ?eyl çökellerinde ve Kanada'daki bitümlü kumlarda hap solmu? petrolü elde etmenin ve belki de bugünkü petrol alanlar?ndan daha çok petrol ç?karman?n yolu bulunabilecektir. Günümüzde uygulanan yöntemler, petrolün ço?unun yeralt?nda b?rak?lmas?n? zorunlu k?lmaktad?r.
Türkiye'de Petrol ve Do?al Gaz
19. yüzy?lda Osmanl? Devleti'nin s?n?rlar? içinde yer alan Musul ve Ba?dat vilayetlerinde ham petrol s?z?nt?s?na rastlanan baz? alanlar oldu?u biliniyordu. Bu yüzy?l sonlar?nda bir yabanc? ?irket Türkiye'de ilk kez petrol arama sondaj? yapt?. ?skenderun çevresinde yap?lan sondajlarda do?al gaza rastland?. Bir ba?ka yabanc? ?irketin 1900'de Trakya'daki Mürefte yöresinde yapt??? sondajda petrol bulundu. Ama ç?kan petrol miktar? çok az oldu?undan bir süre sonra kuyular kapat?ld?.
Do?u Anadolu Bölgesi'ni uzun y?llar i?galleri alt?nda tutan Ruslar, I. Dünya Sava?? s?ras?nda Erzurum ve Erzincan yörelerinde yap?lan baz? sondajlarda petrole rastlad?lar. I. Dünya Sava?? sonunda Osmanl? Devleti Irak'taki geni? ham petrol alanlar?n? yitirdi. Türkiye bu zengin petrol alanlar?nda hakk? oldu?unu ileri sürdü. 1926'da imzalanan bir antla?mayla Türkiye, Irak'?n elde edece?i petrol gelirinin yüzde 10'unun 25 y?l süreyle kendisine verilmesi kar??l???nda bu topraklardan vazgeçti.
Türkiye'deki cevher yataklar?n?n ara?t?r?lmas? ve saptanmas? amac?yla kurulan Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA), 1940'ta Siirt ilinin Raman Da?? yöresinde ve 1945'te Garzan yöresinde verimli ham petrol yataklar? buldu. Daha sonra MTA'n?n görevini devralan Türkiye Petrolleri Anonim Ortakl??? (TPAO) Siirt ilinde birçok kuyu açarak üretim yapt?. Arama ve üretim izni alan baz? yabanc? petrol ?irketleri de Adana, Ad?yaman, Diyarbak?r ve Siirt'te verimli yataklar buldular. Türkiye'nin ham petrol üretimi 1950'de 18.000 ton, 1960'ta da 375.000 tondu. Bu y?llardan önce Türkiye, benzin ve gaz gibi petrol ürünleri gereksinmesini yurtd???ndan sat?n alarak kar??l?yordu. 1955'te Siirt ilinde Batman (bugün Batman ilinde), 1961'de Kocaeli ilinde ?PRA?, 1962'de ?çel ilinde ATA?, 1972'de ?zmir ilinde Alia?a ve 1987'de de Ankara ilinde Orta Anadolu (bugün K?r?kkale ilinde) rafinerilerinin yap?lmas?, Türkiye'yi önemli miktarda ham petrol sat?n alan ve gereksinmesi olan petrol ürünlerini kendi rafinerilerinde i?leyerek elde eden bir ülke durumuna getirdi. Rafinerilerinin y?ll?k ham petrol i?leme kapasitesi 30 milyon tondan çok olan Türkiye, 2.5 milyon ton kadar ham petrol üretmektedir ve 20 milyon tondan çok ham petrol sat?n almaktad?r.
1986'da aç?klanan bilgilere göre Türkiye'de saptanan üretilebilir durumdaki ham petrol rezervlerinin kalan miktar? yakla??k 21 milyon tondur. Bu üretilebilir rezervin yüzde 59'u yabanc? petrol ?irketlerinin elindedir. Yabanc? petrol ?irketlerinden ba?l?calar Mobil ve Shell'dir. Irak, Kerkük'te üretti?i ham petrolün bir bölümünü boru hatt?yla Adana ilindeki Yumurtal?k liman?na pompalar. Bu ham petrolün bir bölümü Türkiye'deki rafinerilerde i?lenir. Güneydo?u Anadolu Bölgesi'nde üretilen ham petrolün bir bölümünü ?skenderun Körfezi'ne, Batman Rafinerisi'nde i?lenemeyen petrolü öteki rafinerilere ta??mak ve Irak'tan gelen petrolü de?erlendirmek amac?yla baz? ba?ka boru hatlar? da yap?lm??t?r. Bunlar Batman-Dörtyol, ?elmo-Batman ve Yumurtal?k-K?r?kkale boru hatlar?d?r. 1987'de Türkiye'deki rafinerilerde i?lenerek elde edilen ba?l?ca petrol ürünlerinin yakla??k miktarlar? ?öyleydi: 2.5 milyon ton benzin, 760 bin ton jet yak?t?, 6.5 milyon ton mazot, 8 milyon ton fueloil ve 390 bin ton gazya??.
Türkiye'de petrol ürünlerinin kullan?ld??? baz? termik santraller da vard?r. Bunlar Alia?a, Ambarl?, Bornova, Hopa, ve Seydi?ehir santral?lar?d?r.
Türkiye'nin ba?l?ca do?al gaz kaynaklar? Marmara Bölgesi'nin Trakya kesimi ile Güneydo?u Anadolu Bölgesi'ndedir. Çevre kirlenmesine yol açmayan temiz bir yak?t olan do?algaz yataklar?n?n ara?t?r?lmas? çal??malar?na Türkiye'de 1960'larda ba?land?. 1974'te TPAO'nun yapt??? sondajlar s?ras?nda Hamitabat'ta verimli do?al gaz yataklar?na rastland?. Dünya do?al gaz rezervlerinin çok küçük bir bölümü ülkemizdedir. Bu rezervlerin en büyük bölümü Hamitabat'tad?r. Burada yap?lan üretim sonucunda elde edilen do?al gaz, bir termik santral ile baz? fabrikalarda yak?t olarak kullan?lmaktad?r. Hamitabat'tan geçen SSCB-Türkiye Do?al Gaz Boru hatt?, Bulgaristan s?n?r?ndan Ankara'ya kadar uzan?r. Do?al gaz?n boru hatt?yla ula?t??? yörelerdeki konutlar ile sanayi kurulu?lar?nda çevreyi sürekli kirleten öteki yak?tlar?n yerini almas? tasarlanm??t?r. Ankara kentindeki konutlara ula?t?r?lan do?al gaz?n ?stanbul'da da kullan?ma sunulmas? için çal??malar sürdürülmektedir.

Petrolün yol açaca?? zararlar
Petrol enerjisi yerine güne? enerjisini savunanlar?n "romantik çevreciler" de?il "gerçek çevreciler" oldu?unu söyleyen Keskin ?u uyar?da bulundu:

* Petrol ?irketlerinin Dünya Bankas? ve ?hracat Kredi Ajanslar? arac?l???yla hükümetlerce desteklenen yat?r?m planlar?n?n tümü, Kazakistan ve Azerbaycan'da gerçekle?tirilirse, atmosfere karbondioksit yay?l?m? büyük ölçüde artacak ve küresel ?s?nma daha tehlikeli bir boyuta gelecek.

* ?stanbul Bo?az? dünyan?n en tehlikeli su yollar?ndan birisi. Buna ra?men, Hazar Bölgesi'nden bat? ülkelerinin tüketici pazarlar?na giden a??r petrol tankeri trafi?ini ta??yor. Bu nedenle buras? süregelen petrol ba??ml?l???m?z? sorgulamak için çok uygun bir nokta.

* Hükümetler yenilenebilir enerji ve enerji verimlili?i yat?r?mlar?n? ihmal ederken, fosil yak?tlar ve nükleer enerji, Amerika Birle?ik Devletleri (ABD) gibi hükümetlerden hala her y?l 250-300 milyar sübvansiyon al?yor.

09-10-2007, 07:48 PM	#1 (permalink)
*Çapkın-12* S-Administrator *Çapkın-12* Şuan Çevrimdışı Kayıt Tarihi: Feb 2006 Nerden: aydın Mesajlar: 4.515 Rep Gücü: 58 Rep Puanı: 58 Rep Derecesi:	PETROL ve PETROL ENERJ?S? PETROL ve PETROL ENERJ?S? PETROL sözcü?ü, Latince'de "kaya" anlam?na gelen petra ve "ya?" anlam?na gelen oleum sözcüklerinden türetilmi?tir. Günümüzde petrol ve petrol ürünleri büyük önem ta??r. Benzin, gazya??, mazot, fueloil (ya?yak?t), makine ya??, bitüm ve parafin mumu çok bilinen petrol ürünleridir. Benzin otomobillerde; gazya?? gaz lambalar?nda, baz? ?s?tma ayg?tlar?nda ve jet uçaklar?n?n motorlar?nda; mazot (dizel yak?t? da denir) otobüs, kamyon ve gemilerdeki dizel motorlar?nda kullan?l?r. Buharl? gemilerin kazanlar?nda buhar üretilmesinde; çelik, cam, seramik gibi maddelerin üretiminde kullan?lan baz? sanayi f?r?nlar?nda ve baz? binalar?n ?s?tma sistemlerinde fueloil yak?l?r. Makinelerin düzgün ve rahat çal??abilmesi için ince ya da kal?n makine ya?lar?na (en kal?nlar?na gres denir) gereksinim vard?r. Bitümden, asfalt ve yal?t?m malzemesi üretiminde yararlan?l?r. Petrol binlerce y?l boyunca basit bir biçimde kullan?ld?. Babilliler yol dö?erken ve ba?lay?c? madde olarak bitümden, Romal?lar yollar? için Sicilya'dan getirttikleri asfalttan yararlan?rlard?. Eski Çinliler, tuz üretmek için tuzlu suyun ?s?t?lmas?nda do?al gaz kulland?lar. ?talya, Almanya, Kuzey Amerika ve Birmanya'da ham petrolün tedavi edici özellikleri oldu?una inan?l?rd?. Gazya?? ve Parafin 1850'de ?skoçyal? bilim adam? James Young, ?eyl denen bir kayaçtan gazya?? elde etmenin yöntemini buldu. Young, gazya??n?n lambalarda bitkisel ya? ya da balina ya?? yerine kullan?labilece?ini gösterdi. Kimyadaki ad? kerozen olan gazya??n?n ba?l?ca iki türü vard?r. Bunlardan birincisi gaz lambalar?nda, gaz sobalar?nda ve ?s?t?c?larda; daha uçucu olan ikinci türü ise, baz? traktörlerin ve küçük bal?kç? teknelerinin motorlar?nda yak?t olarak kullan?l?r. Jet uçaklar?n?n motorlar?nda kullan?lan gazya?? ikinci türdendir. Gazya??na ?ngiltere'de parafin denir. Ama parafin asl?nda petrolden elde edilen, mum, cila, su geçirmez karton ve ka??t yap?m?nda kullan?lan yar? saydam, sert bir mumdur. Aç?k renkli, kal?n bir ya? olan ve ilaç olarak kullan?lan vazelin (kimyadaki ad? petrolatum) de bir ba?ka petrol ürünüdür. Ham Petrolün Ke?fi 19. yüzy?l?n ortalar?na kadar ham petrol, do?al olarak yüzeye s?zd??? yerlerde olu?turdu?u birikintilerden toplan?rd?. Hayvanlar?n su içti?i kaynaklara ya da tuzlu su ç?karmak için aç?lan kuyulara s?zd??? için de ço?u zaman can s?k?c?, istenmeyen bir madde olarak görülürdü. 1850 dolaylar?nda ABD'de A.C.Ferris ve onun ard?ndan S.M.Kier, petrolün lamba ya?? olarak kullan?lmas?na yönelik ilk çal??malar? ba?latt?lar. Daha sonra New York'lu iki avukat, George Bissell ve Jonathan Eveleth, Pennsylvania'da bir petrol arama ?irketi kurdular ve emekli bir demiryolu müteahhiti olan Edwin L. Drake'i, Pennsylvania'daki küçük Titusville kasabas? yak?nlar?nda petrol kuyusu açmakla görevlendirdiler. Drake 27 A?ustos 1859'da 21 metre derinde petrole rastlad?. Çok geçmeden günde sekiz varil, sonra da 20 varil petrol ç?karmaya ba?lad?. Petrol, balina avlamak gibi riskli bir i?ten daha güvenilir ve daha ucuz bir lamba ya?? kayna?? oldu?u için haz?r bir pazar buldu. Art?k petrole hücum ve petrol ça?? ba?lam??t?. Petrolün Olu?umu ve Bulunmas? Petrol denizlerdeki bitki ve hayvanlar?n öldükten sonraki kal?nt?lardan olu?mu?tur. Bu kal?nt?lar deniz yata??nda milyonlarca y?l boyunca çürümü? ve geriye yaln?zca ya?l? maddeler kalm??t?r. Ya?l? maddeler çamur alt?nda kalm?? ve zamanla çamur s?k???p kayaç katmanlar?na, alttaki ya?l? maddelerde de petrol ve gaza dönü?mü?tür. Yerkabu?undaki altüst olu?lar bazen denizlerin kara parçalar? haline gelmesine ve petrol içeren kayaçlar?n da binlerce metre derine gömülmesine yol açm??t?r. Ço?unlukla petrol olu?tu?u yerden ba?ka yerlere ta??nm??t?r. Bazen kayaçlardaki gözeneklerden s?z?p kilometrelerce derinden yüzeye ç?km?? ve burada buharla?m?? (gaz haline dönü?mü?), geriye bir bitüm ya da zift birikintisi kalm??t?r. Ço?u kez de gözeneksiz, sert kayaçlarla kar??la?m?? ve buralarda toplanm??t?r. Bulunan petrol yataklar? bu tür kayaçlar?n petrolü tutmas?yla olu?mu?tur. Bu yataklarda, süngerin su emmesi gibi, gözenekli kayaçlar?n emdi?i petrolün üstü kubbe biçimli, sert ve gözeneksiz kayaçlarla örtülmü?tür. Ama bu kayaçlar ile petrol aras?nda genellikle bir do?al gaz katman?, petrolün alt?nda da ço?u kez eski denizden arta kalan tuzlu su bulunur. Belirli bir yerde petrol bulunup bulunmad??? ancak sondajla (delmeyle) anla??labilir; ama jeologlar yerkabu?una ili?kin bilgilerden yararlanarak petrol bulunma olas?l??? olan yerleri önceden belirleyebilirler. Ço?u zaman hava foto?raflar?ndan ç?kar?lan haritalar? inceleyen jeologlar, petrol aç?s?ndan umut verici olan alanlar? seçerler ve daha sonra bu alanlar karadan taran?r. Kayaç ve bitki örtüsü incelenir, sondaj yoluyla sa?lanan yer alt? kayaç örnekleri getirilip laboratuarda çözümlenir. Jeologlar yeralt? kayaçlar?n?n konum, derinlik, sertlik gibi özelliklerini ve hatta türünü belirleyebilmek için özel ayg?tlardan ve bu ayg?tlara dayal? olarak geli?tirilmi? bilimsel arama yöntemlerinden yararlan?rlar. Ama bütün bu çal??malar yap?lm?? olsa da, aç?lacak kuyudan petrol ç?kaca?? gene de kesin de?ildir. Petrol Kuyular?, Boru hatlar? ve Tankerler Günümüzde pek çok petrol kuyusu, marangozlar?n delik delmek için kulland?klar? döner matkap uçlar?na benzeyen uçlarla delinip aç?l?r; aradaki fark, petrol için kullan?lanlar?n çok daha büyük olmas?d?r. Matkap ucu, sondaj kulesi ya da delme kulesi denen yüksek bir kuleden, tel halatlara ba?lanarak sark?t?lan delme borusunun ucuna tak?l?r. Delme borusu kule taban?ndaki döner tabladan geçer. Bu boru makine gücüyle, ço?u zaman bir dizel motoruyla döndürülür; ama son olarak geli?tirilen türbo sondaj tekni?inde elektrik motorlar?ndan yararlan?lmaktad?r. Delik derinle?tikçe, delme borular?na yenileri tak?l?r. Delme borusundan a?a?? yapay bir çamur pompalan?r; bu çamur sürekli olarak matkap ucunun deliklerinden d??ar? püskürür ve delinen deli?in yanlar?ndan yukar?ya geri döner. Bu çamur yaln?zca matkap ucuna s?vanan kayaç parçac?klar?n? temizlemekle kalmaz, ucun ya?lanmas?n? ve so?umas?n? da sa?lar; ayr?ca, ta??d??? bas?nç aç?lan deli?in duvarlar?n?n içe do?ru çökmesini önler. Daha sonra deli?e çelik borudan bir koruyucu k?l?f geçirilir ve çimentolan?r. Çok derin deliklerde, k?l?f çap? tepede yakla??k 45 santimetreyken dipte yakla??k 10 santimetreye dü?er. Gerekli dikkat gösterilmezse, matkap ucu petrole ula?t???nda petrol ?iddetle d??ar? f??k?rabilir, böylece bo?a akabilir ve yang?n tehlikesi do?urabilir. Bunu önlemek ve petrolü a?a?? do?ru bast?rabilmek için a??r sondaj çamuru kullan?l?r; ayr?ca bir valf ve boru sisteminin yard?m?yla da bas?nc?n yava? serbest b?rak?lmas? sa?lanabilir. E?er do?al bas?nç petrolü yüzeye ç?karacak kadar güçlü de?ilse, petrol ya pompalanarak ya da yüksek bas?nçl? gaz bas?larak d??ar? ç?kar?l?r. ?kinci yönteme "gazla yükseltme" denir. Büyük miktarlarda petrolü karadan ta??mak için boru hatlar?ndan yararlan?l?r. Çelikten yap?lan borular?n çaplar? 15 cm ile 2 metre aras?nda olabilir. Boru hatlar? vadileri a?abilir, da?lara t?rmanabilir ve ?rmak yataklar?n?n alt?ndan geçebilir. Petrolü denizden ta??mak için tanker denen gemiler kullan?l?r. Bunlar özel olarak tasar?mlanm?? teknelerdir; tankerlerin makineleri k?çta (geminin arka ucunda) bulunur. Teknenin çok büyük bir bölümü petrol bölmelerine ayr?lm??t?r. Büyük tankerler petrolü küçüklerden daha ucuza ta??r. Günümüzde 550.000 tonluk tankerler yap?l?nca bunlar?n yana?abilece?i uygun iskele bulmak bir sorun olmu?tur. Bu tür tankerler liman? kullanmak yerine, derin sulardaki yüzer ?amand?ralar?n yan?na demir atar; yükleme ve bo?altmay? da ?amand?ralardan ba?lay?p deniz yata??ndan k?y?daki depolama tanklar?na giden boru hatlar? arac?l???yla Petrolün Ar?t?lmas? Ham petrol, rafineri denen ar?tma tesislerinde benzin ve gazya?? gibi petrol ürünlerine ayr?l?r. Bu de?i?ik ürünler farkl? s?cakl?klarda kaynay?p buharla??r; bu özellikten yararlan?larak, ayr?msal dam?tma denen yöntemle bu ürünler ham petrolden ayr?labilir. Ham petrol ?s?t?l?r, bir s?v? ve buhar (gaz) kar???m? halinde, ay?rma kulesi denen çelik bir kuleye pompalan?r. S?v? bölüm kulenin dibinde toplan?r, fueloil ve bitüm gibi ürünler haline gelir. Buharlar kulede yükselir ve yükseldikçe de so?ur. Önce mazot gibi daha a??r ürünler s?v?la??r ve bunlar kulenin de?i?ik düzeylerindeki tepsilerden çekilip al?n?r. Benzin buharlar? kulenin tepesine kadar yükselir ve buradan al?narak s?v?la?t?r?l?r. Dam?tma, ar?tman?n birinci a?amas?d?r. Ham petrol rafineride, de?i?ik ürünlerin istenen miktarlarda elde edilebilmesine olanak verecek biçimde i?lenebilmelidir. Yüksek s?cakl?klarda gerçekle?tirilen bir i?lem olan "kraking" (parçalama), a??r ürünleri daha hafif bile?enlerine ay?r?r ve böylece elde edilen benzin miktar? artar. Bütün maddeler moleküllerden, moleküller de atomlardan olu?ur. Petrol hidrokarbon moleküllerinden, yani hidrojen ve karbon elementlerinin atomlar?ndan olu?ur; ama bütün petrol moleküllerinde ayn? say?da atom bulunmaz. Örne?in, fueloil moleküllerinde gazya?? moleküllerinden daha çok hidrojen ve karbon atomu vard?r ve bu yüzden fueloil molekülleri gazya?? moleküllerinden daha a??rd?r. Kraking i?leminde, büyük ta?lar?n parçalan?p çak?l haline getirilmesi gibi moleküllerin baz?lar? da ?s? ve bas?nc?n etkisiyle parçalan?r ve daha hafif moleküller elde edilir. "Reforming" (düzeltim) i?lemi ise ar?tma sürecinin en önemli a?amas?d?r. Bu, yüksek s?cakl?k ve bas?nçta gerçekle?tirilen, moleküllerin büyüklüklerinden çok biçimlerini de?i?tirmeye yönelik bir i?lemdir. Bu i?lemle hidrokarbon zincirlerinin biçimi de?i?tirilir ve bunlar "aroma tik" bile?ikler denen benzen halkal? bile?iklere dönü?türülür. Üstün nitelikli benzin bu a?amada elde edilir. Örne?in, ABD'de bir varil ham petrolden 63 litre benzin, 22 litre a??r fueloil elde edilir; oysa Ortado?u'da bir varil petrol ancak 31 litre benzin, buna kar??l?k 63 litre fueloil verir. Petrol ya 159 litre e?de?erindeki "varil" ya da özellikle deniz yoluyla ta??nd???nda "art?k ton" (1.016 kg) ve "metrik ton" la (1.000 kg) ölçülür. Daha az bilinen petrol ürünlerinin ?a??rt?c? kullan?m alanlar? vard?r. Mumlarda ve cilalarda petrol mumu (parafin mumu) bulunur; parfümler, kozmetikler ve hatta peynirin bozulmas?n? önleyen baz? maddeler petrol ya?lar?ndan haz?rlan?r. Böceklere kar?? kullan?lan ilaçlarda ba?ka petrol ya?lar? vard?r. Etilen (domatesleri yapay olarak olgunla?t?rmak için de bu madde kullan?l?r) ve yapay ipek ya da t?rnak cilas? yap?m?nda kullan?lan aseton gibi ürünler ar?tma i?leminden elde edilen gazlardan üretilir. Yapay kauçuk, plastikler ve s?v? deterjan yap?m?nda kullan?lan ba?l?ca kimyasal maddeler de gene petrol ürünüdür. Pek çok ilaç ve boya, hatta sak?z ve güçlü patlay?c?lar gibi maddeler de petrol ürünleri içerebilir. Petrol gazlar? so?utularak ve s?k??t?r?larak s?v?la?t?r?labilir; tüplere doldurularak pazarlanan bu tür propan ve bütan gibi gazlar ço?unlukla mutfaklarda ve ayd?nlatma amac?yla kullan?l?r. Do?al Gaz Pek çok ülkede karada ya da deniz yata??nda aç?lm?? petrol kuyular?ndan elde edilen do?al gaz boru hatlar?yla kentlere ta??n?r; fabrikalarda, evlerde, ?s?tma ve ayd?nlatma amac?yla kullan?l?r. Ham petrolden ayr?lan gaz, i?lenerek çok kolay alev alan buharlardan ar?t?l?r. Do?al gaz?n ço?u batakl?k gaz? olarak da adland?r?lan metand?r. Metan, petrol ve kömürle birlikte bulunur; ama bazen tek ba??na da olu?ur. 19. yüzy?l?n ba?lar?nda ABD'de ke?fedilen do?al gaz kuyular?na "yanar kaynak" denirdi. Petrol aray?c?lar? önceleri, bas?nc?n etkisiyle petrolün yüzeye ç?kmas?n? sa?layan do?al gaza önem vermediler. Yüzeyde petrolden ayr?lan gaz bir boruya al?narak borunun ucunda dev bir me?ale gibi yak?l?rd?. Yaln?zca gaz ç?kan kuyular ise tutu?turulur ve y?llarca kendi kendine yanmaya b?rak?rd?. Ama 1870'lerde ABD'de bu gazdan yararlanmaya yönelik çal??malar ba?lat?ld? ve do?al gaz?n boru ?ebekesiyle evlere da??t?lmas? sa?land?. Do?al gaz genellikle yüzeyden binlerce metre derinde, kumta?? gibi gözenekli bir kayaç katman?nca tutulmu? olarak bulunur; bu katman, gaz geçirmeyen ve bu özelli?iyle de do?al gaz?n kaçmas?n? önleyen bir ba?ka kayaç katman?yla örtülüdür. Do?al gaz aramalar? petrol aramalar?na benzer biçimde yürütülür. ?ngiltere’de do?al gaz aramalar? 1930'larda ba?lad?. 1950'lerde ?skoçya'da Edinburgh yak?nlar?nda ve Yorkshire'da küçük yataklar bulundu. Kuzey Denizi'nde do?al gaz aranmas?na 1964'te izin verildi. Petrol ?irketleri bölgeye dev sondaj platformlar? gönderdiler ve sonuçta ?ngiltere'nin do?u k?y?s? aç?klar?nda zengin gaz yataklar? ke?fedildi. Bulunan yataklar ?ngiltere'nin gaz talebini kar??layacak kadar büyüktü. Do?al gaz, deniz yata??na dö?enen boru hatlar?yla kuyulardan k?y?ya ta??nd? ve oradan da yeni bir boru ?ebekesiyle bütün ülkeye da??t?ld?. Kuzey Denizi'nde yürütülen çal??malarda kötü hava ko?ullar?n?n etkisiyle s?k s?k büyük tehlikelerle kar??la??ld??? ve sondaj ayg?tlar?n?n yitirildi?i oldu. En büyük do?al gaz üreticileri ABD ve SSCB'dir. Yap?m?na 1967'de ba?lanan bir boru hatt? do?al gaz? günümüzde Sibirya'dan Urallar'a ve SSCB'nin bat? kesimlerine, oradan da Türkiye'ye ta??maktad?r. Hollanda, Kuzey Denizi'ndeki yataklardan Almanya Federal Cumhuriyeti, Belçika ve Fransa'ya gaz satmaktad?r. 1980'lerin sonlar?nda çe?itli ülkelerdeki ?irketler çürüyen çöp y???nlar?ndan ç?kan metan gaz?ndan elde ettikleri enerjiden yararlanarak elektrik üretmeye ba?lad?lar ve bunda ba?ar?l? da oldular. Petrol Kaynaklar? Büyük petrol yataklar? birkaç ülkede toplanm??t?r. En büyük petrol üreticisi SSCB'dir; dünya üretiminin neredeyse be?te biri bu ülkede gerçekle?tirilir. ABD (dünyan?n en çok petrol sat?n alan ülkesi) ve Suudi Arabistan (dünyan?n en çok petrol satan ülkesi) petrol üreticisi ülkeler aras?nda ikinci ve üçüncü s?rada yer al?rlar. Dünyan?n bilinen en büyük petrol rezervleri Ortado?u'dad?r. Suudi Arabistan, ?ran, Irak, Kuveyt, Katar ve Abu Dabi büyük petrol üreticileridir. Bu ülkelerle birlikte Nijerya, Libya, Cezayir, Endonezya, Ekvator, Gabon ve Venezuella, petrol sat?? fiyatlar?n? ortakla?a belirleyebilmek için Petrol ?hraç Eden Ülkeler Örgütü'nü (OPEC) kurmu?lard?r. Ülkeleri çevreleyen k?ta sahanl?klar?nda da, örne?in Kuzey Denizi'nin ?ngiltere ve Norveç'e ait kesimlerinde petrol sondajlar? yap?lmaktad?r. Dünyan?n görünür petrol rezervi yakla??k 666 milyar varil kadard?r; bunun yar?dan ço?u Ortado?u'dad?r. Bu, yerin alt?ndan ç?kar?labilece?i bilinen petrol miktar?d?r. Ço?u petrol yata?? ke?fedilmeyi beklemektedir. Teknoloji ilerledikçe, çok derin sular alt?ndaki petrolü ç?karman?n, ABD'deki ?eyl çökellerinde ve Kanada'daki bitümlü kumlarda hap solmu? petrolü elde etmenin ve belki de bugünkü petrol alanlar?ndan daha çok petrol ç?karman?n yolu bulunabilecektir. Günümüzde uygulanan yöntemler, petrolün ço?unun yeralt?nda b?rak?lmas?n? zorunlu k?lmaktad?r. Türkiye'de Petrol ve Do?al Gaz 19. yüzy?lda Osmanl? Devleti'nin s?n?rlar? içinde yer alan Musul ve Ba?dat vilayetlerinde ham petrol s?z?nt?s?na rastlanan baz? alanlar oldu?u biliniyordu. Bu yüzy?l sonlar?nda bir yabanc? ?irket Türkiye'de ilk kez petrol arama sondaj? yapt?. ?skenderun çevresinde yap?lan sondajlarda do?al gaza rastland?. Bir ba?ka yabanc? ?irketin 1900'de Trakya'daki Mürefte yöresinde yapt??? sondajda petrol bulundu. Ama ç?kan petrol miktar? çok az oldu?undan bir süre sonra kuyular kapat?ld?. Do?u Anadolu Bölgesi'ni uzun y?llar i?galleri alt?nda tutan Ruslar, I. Dünya Sava?? s?ras?nda Erzurum ve Erzincan yörelerinde yap?lan baz? sondajlarda petrole rastlad?lar. I. Dünya Sava?? sonunda Osmanl? Devleti Irak'taki geni? ham petrol alanlar?n? yitirdi. Türkiye bu zengin petrol alanlar?nda hakk? oldu?unu ileri sürdü. 1926'da imzalanan bir antla?mayla Türkiye, Irak'?n elde edece?i petrol gelirinin yüzde 10'unun 25 y?l süreyle kendisine verilmesi kar??l???nda bu topraklardan vazgeçti. Türkiye'deki cevher yataklar?n?n ara?t?r?lmas? ve saptanmas? amac?yla kurulan Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA), 1940'ta Siirt ilinin Raman Da?? yöresinde ve 1945'te Garzan yöresinde verimli ham petrol yataklar? buldu. Daha sonra MTA'n?n görevini devralan Türkiye Petrolleri Anonim Ortakl??? (TPAO) Siirt ilinde birçok kuyu açarak üretim yapt?. Arama ve üretim izni alan baz? yabanc? petrol ?irketleri de Adana, Ad?yaman, Diyarbak?r ve Siirt'te verimli yataklar buldular. Türkiye'nin ham petrol üretimi 1950'de 18.000 ton, 1960'ta da 375.000 tondu. Bu y?llardan önce Türkiye, benzin ve gaz gibi petrol ürünleri gereksinmesini yurtd???ndan sat?n alarak kar??l?yordu. 1955'te Siirt ilinde Batman (bugün Batman ilinde), 1961'de Kocaeli ilinde ?PRA?, 1962'de ?çel ilinde ATA?, 1972'de ?zmir ilinde Alia?a ve 1987'de de Ankara ilinde Orta Anadolu (bugün K?r?kkale ilinde) rafinerilerinin yap?lmas?, Türkiye'yi önemli miktarda ham petrol sat?n alan ve gereksinmesi olan petrol ürünlerini kendi rafinerilerinde i?leyerek elde eden bir ülke durumuna getirdi. Rafinerilerinin y?ll?k ham petrol i?leme kapasitesi 30 milyon tondan çok olan Türkiye, 2.5 milyon ton kadar ham petrol üretmektedir ve 20 milyon tondan çok ham petrol sat?n almaktad?r. 1986'da aç?klanan bilgilere göre Türkiye'de saptanan üretilebilir durumdaki ham petrol rezervlerinin kalan miktar? yakla??k 21 milyon tondur. Bu üretilebilir rezervin yüzde 59'u yabanc? petrol ?irketlerinin elindedir. Yabanc? petrol ?irketlerinden ba?l?calar Mobil ve Shell'dir. Irak, Kerkük'te üretti?i ham petrolün bir bölümünü boru hatt?yla Adana ilindeki Yumurtal?k liman?na pompalar. Bu ham petrolün bir bölümü Türkiye'deki rafinerilerde i?lenir. Güneydo?u Anadolu Bölgesi'nde üretilen ham petrolün bir bölümünü ?skenderun Körfezi'ne, Batman Rafinerisi'nde i?lenemeyen petrolü öteki rafinerilere ta??mak ve Irak'tan gelen petrolü de?erlendirmek amac?yla baz? ba?ka boru hatlar? da yap?lm??t?r. Bunlar Batman-Dörtyol, ?elmo-Batman ve Yumurtal?k-K?r?kkale boru hatlar?d?r. 1987'de Türkiye'deki rafinerilerde i?lenerek elde edilen ba?l?ca petrol ürünlerinin yakla??k miktarlar? ?öyleydi: 2.5 milyon ton benzin, 760 bin ton jet yak?t?, 6.5 milyon ton mazot, 8 milyon ton fueloil ve 390 bin ton gazya??. Türkiye'de petrol ürünlerinin kullan?ld??? baz? termik santraller da vard?r. Bunlar Alia?a, Ambarl?, Bornova, Hopa, ve Seydi?ehir santral?lar?d?r. Türkiye'nin ba?l?ca do?al gaz kaynaklar? Marmara Bölgesi'nin Trakya kesimi ile Güneydo?u Anadolu Bölgesi'ndedir. Çevre kirlenmesine yol açmayan temiz bir yak?t olan do?algaz yataklar?n?n ara?t?r?lmas? çal??malar?na Türkiye'de 1960'larda ba?land?. 1974'te TPAO'nun yapt??? sondajlar s?ras?nda Hamitabat'ta verimli do?al gaz yataklar?na rastland?. Dünya do?al gaz rezervlerinin çok küçük bir bölümü ülkemizdedir. Bu rezervlerin en büyük bölümü Hamitabat'tad?r. Burada yap?lan üretim sonucunda elde edilen do?al gaz, bir termik santral ile baz? fabrikalarda yak?t olarak kullan?lmaktad?r. Hamitabat'tan geçen SSCB-Türkiye Do?al Gaz Boru hatt?, Bulgaristan s?n?r?ndan Ankara'ya kadar uzan?r. Do?al gaz?n boru hatt?yla ula?t??? yörelerdeki konutlar ile sanayi kurulu?lar?nda çevreyi sürekli kirleten öteki yak?tlar?n yerini almas? tasarlanm??t?r. Ankara kentindeki konutlara ula?t?r?lan do?al gaz?n ?stanbul'da da kullan?ma sunulmas? için çal??malar sürdürülmektedir. Petrolün yol açaca?? zararlar Petrol enerjisi yerine güne? enerjisini savunanlar?n "romantik çevreciler" de?il "gerçek çevreciler" oldu?unu söyleyen Keskin ?u uyar?da bulundu: * Petrol ?irketlerinin Dünya Bankas? ve ?hracat Kredi Ajanslar? arac?l???yla hükümetlerce desteklenen yat?r?m planlar?n?n tümü, Kazakistan ve Azerbaycan'da gerçekle?tirilirse, atmosfere karbondioksit yay?l?m? büyük ölçüde artacak ve küresel ?s?nma daha tehlikeli bir boyuta gelecek. * ?stanbul Bo?az? dünyan?n en tehlikeli su yollar?ndan birisi. Buna ra?men, Hazar Bölgesi'nden bat? ülkelerinin tüketici pazarlar?na giden a??r petrol tankeri trafi?ini ta??yor. Bu nedenle buras? süregelen petrol ba??ml?l???m?z? sorgulamak için çok uygun bir nokta. * Hükümetler yenilenebilir enerji ve enerji verimlili?i yat?r?mlar?n? ihmal ederken, fosil yak?tlar ve nükleer enerji, Amerika Birle?ik Devletleri (ABD) gibi hükümetlerden hala her y?l 250-300 milyar sübvansiyon al?yor.

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal gösterime geğ Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)