BO?ALTIM

Hücre içerisinde yüzlerce biyokimyasal tepkime olur . Bu tepkimelerin tümüne metabolizma denir . Metabolizma sonucu hücrelerde olu?an zararl? , yarars?z ve gereksis olan maddelere bo?alt?m maddesi , bu maddelerin d??ar? at?lmas?na bo?alt?m , bo?alt?m yapmaya yarayan organlar toplulu?una bo?alt?m sistemi denir .

SALGILAMA
Bir hücre ya da hücre grubundan vücudun ba?ka bölümlerine baz? olaylar için gerekli olan maddelerin salg?lanmas?d?r.

DI?KILAMA
Sindirilemeyen besinlerin anüs yoluyla d??ar? at?lmas?d?r.
• Bo?alt?m ve salg?lama olay?nda hücreler enerji tüketir.
• D??k?lama olay?nda ise hücrelerin enerji tüketmesine gerek yoktur.

B?TK?LERDE BO?ALTIM
Su yosunlar? ve di?er su bitkilerinde bo?alt?m difüzyonla olur.
Kara bitkilerinde bo?alt?m maddeleri STOMA (gözenek) arac?l??? ile d??ar? at?l?r.
Baz? bitkilerde (aslana?z?, fasulye, otlar) gözeneklerle at?lamayan suyun fazlas? H?DOTAT denilen yap?larla yaprak kenarlar?ndan at?l?r. Bu olaya DAMLAMA denir.
Bitkilerde damlama olay?n?n olmas? için;
• Bitkinin çok su almas?
• Havan?n neme (su buhar?) doymu? olmas?
• Hava ak?m?n?n olmamas?
• Havan?n s?cak olmas? gerekir.
Damlama olay?nda terleme olay?na oranla su kayb? daha azd?r.
S?cak ve nemli gecelerde damlama yoluyla su ile birlikte zararl? art?klar (tuzlar) da d??ar? at?l?rlar.
Baz? bitkilerde köklerde CO2 ve karma??k yap?l? organik maddelerle, inorganik tuzlar? topra?a bo?alt?rlar.
Genelde bitkiler metabolizmal art?klar?, zehirleri inorganik tuzlarla birle?tirip suda çözünmeyen kristaller halinde zarars?z hale getirip tutarlar.
Kireçli topraklarda yeti?en bitkiler kalsiyumun fazlas?n? oksolat billurlar?na çevirip yaprak hücrelerinin kofullar?nda depolarlar. Yaprak dökümüyle atarlar.

HAYVANLARDA BO?ALTIM S?STEMLER?

* Bir Hücrelilerde:

Bir hücrelilerde bo?alt?m maddeleri (CO2 ; NH3) difozyonla, suyun fazlas? osmosla d??ar? at?l?r.
Kontraktil kofullar suyun fazlas?n? atmak için aktif ta??ma yapmak zarundad?r. Bu olayla kararl? iç çevre (Homeostasis) sa?lar.

* Sünger ve sölenterlerde

Sünger ve sölenterlerde özel bir bo?alt?m organ? yoktur. Bo?alt?m d?? çevreyle ili?kili olan hücrelerdendifüzyonla salg?lan?r. Bu grupta bulunan canl?lar?n hemen her hücresi , d?? ortam ile temas etti?inden karbondioksit ve amonyak gidi maddeler do?rugan d??ar? at?l?r.

* Yass? Kurtlarda

Örnek: Planarya Alev hücreler (PRO-NER?DYUM) suyun fazlas?n? atar. Böylece su dengesini sa?lar.
CO2 ve NH3 vücut yüzeyinden difüzyonla at?l?r.
Alev hücreler a? biçiminde da??lm?? bir çok kanalla ba?lanarak bo?alt?m sistemini olu?turur.

* Halkal? Solucanlarda

Her halkada bir çift nefridyum bulunur. Nefridyumlar ba??ms?zd?r.
Nefridyumun kirpikli huni k?sm? bir halkada bo?alt?m kanal? bir sonraki halkada bulunur. bo?alt?m kanal? k?lcal damar a?? ile ku?at?lm??t?r.
Mefridyumun kirpikli huni çevresinden kirpikler yard?m?yla al?nan vücut s?v?s?ndaki glikoz ve bir miktar su kanalc?klardan geri emilerek kan k?lcallar?na verilir. Kanalda kalan s?v? idrar? olu?turur.
Di?er omurgas?zlar?n büyük bir k?sm?nda toprak solucan?nda oldu?u gibi nefridyumlu bo?alt?m sistemi vard?r.

* Böceklerde

Böceklerde bo?alt?m MALP?GH? TÜPLER? ile yap?l?r. Tüplerin kapal? olan serbest uçlar? vücut bo?lu?una uzan?r. Di?er uçlar ise sindirim kanal?n?n son k?sm?na ba?lan?r.
Vücut bo?lu?undaki kandan al?nan bo?alt?m maddelerini son ba??rsa?a getirir. Suyun fazlas? ba??rsak taraf?ndan geri emilir. Sindirim art?klar? ve bo?alt?m maddeleri d??ar? at?l?r. Böceklerde azotlu besinlerin metabolizmas?ndan aç??a ç?kan ba?l?ca art?k madde ÜR?K AS?T'tir. Ürik asit suda çözünmeyen kristaller halinde at?l?r.

* Omurgal?larda

Omurgal? hayvanlar?n tüm s?n?flar?nda bo?alt?m organ? BÖBREKLERD?R.
Omurgal?larda embriyonik geli?me evresinden itibaren 3 tip böbrek görülür.

PRONEFROZ tipi böbrek; bal?k ve kurba?alar?n embriyonal evrelerinde ve ergin köpek bal?klar?nda görülen bo?alt?m organ?d?r. Omurgan?n iki yan?nda uzanan kanallara nefridyumlar ba?lan?r. Nefridyumlar?n kar??s?nda aorttan ayr?lan k?lcal damar yuma?? olan glomeruluslar vard?r.
Nefridyumlara süzülen art?k maddeler ortak bir kanalla ta??n?p kloak'a getirilir.
MEZONEFROZ tipi böbrek; bal?k ve kurba?alar?n erginlerinde, sürüngen, ku? ve memeli embriyolar?nda bulunur. Pronefroz böbre?e benzer ancak kirpikli hunilerin yerini Bowman kapsülleri alm??t?r.
METANEFROZ tipi böbrek; sürüngen, ku? ve memelilerin erginlerinde bulunur. Bir çifttir. Bel bölgesinde omurgan?n iki yan?nda yer al?r.
Omurgal?larda üreme ve bo?alt?m sistemleri birbirleriyle yak?n ili?ki halinde oldu?undan iki sistemi birden ürogenital sistem denir.


?NSAN BÖBRE?? VE ÇALI?MASI
Böbrekler fasulye tanesi biçiminde çukur k?s?mlar? birbirine dönük, bel hizas?nda kar?n bo?lu?unun arka taraf?nda ve omurgan?n iki yan?nda yer al?rlar. Boylar? 10-15 cm ortalama 160 g. a??rl???ndad?r.
Böbrek d??tan içe do?ru korteks (kabuk), medulla (öz) bölgesinde olu?ur. Böbre?in tam ortas?nda üretere ba?lanan havuzcuk (pelvis) bulunur.
Böbrekte yap? ve görev birimi nefrondur. Yakla??k olarak bir böbrekte 2 milyon kadar nefron vard?r. Böbreklerin temel görevi kan?n kimyasal bile?imini de?i?mez tutmakt?r. Bu görevi nefronlarla ba?ar?r.
Nefronlar, ince uzun bir bo?alt?m kanalc??? ile k?lcal kan damar? yuma??ndan (glomerulus) olu?urlar. Kanalc???n yar?m ay ?eklindeki kapal? ucuna bowman kapsülü denir. Bu kapsül içinde glomerulus vard?r. Kanalc?k tek s?ral? yass? epitelden olu?ur.

Proksimal ve distal tüp böbre?in kabuk bölgesinde Henle ilme?i ise öz bölgesine uzanan bo?alt?m kanalc???d?r. Distal tüp idrar toplama kanal?na ba?lan?r. ?drar toplama kanallar? bir araya gelerek piramit ?eklindeki yap?lar? olu?turur.
?nsan böbre?inde idrar olu?umu, üç a?amal?d?r.
1– Süzülme
2– Geri emilme
3– Salg?lama

1– Kan?n nefronlarda süzülmesi
Kalpten pompalanan kan?n 14 ü böbre?e gelir. Getirici atardamarla glomerulus k?lcal?na gönderilir. Glomerulus getirici atardamar ile götürücü (ç?kan) atardamar aras?ndaki k?lcal yumak oldu?undan kan bas?nc? sabit olup di?er k?lcal damarlar?n yakla??k iki kat? bir bas?nca sahiptir. Bu bas?nç ve plazma proteinleri olmayan kan plazmas? (doku s?v?s?) böbrekteki kan bas?nc? ile do?ru orant?l?d?r.
So?uk havalarda kan bas?nc? artt???ndan süzülme daha h?zl? olurken s?cak havalarda terleme kan bas?nc?n?n dü?mesi (k?lcallar geni?ledi?inden) süzülme daha yava? olur.
2. Geri emilme
Bowman kapsülüne geçen süzüntü, içindeki glikoz, su, aminoasit tuz iyonlar?n?n kanalc?k hücrelerine geçmesine geri emilme denir. Biyolojik bir olayd?r. Geri emilen maddeler k?lcal damarlara buradan böbrek toplar damar?na geçerek kan dola??m?na kat?l?r.
Proksimal tüpteki Na+, glikoz aktif ta??mayla su osmosla H+ iyonlar? yo?unlu?a ba?l? olarak aktif ta??ma ya da difüzyonla olarak kan k?lcallar?na geri emilir.
Henle ilme?inde, Cl– aktif ta??ma ile Na+ difüzyonla geri emilir. Su ise sadece inen kolonda geri emilir. Ç?kan kolonda su geri emilmedi?i için Na+ ve suyun emilimi distal tüpte devam eder.
Distal tüp üreye geçirgen olmad??? için Distal tüpte üre en yo?undur.
Aktif ta??mayla gerçkle?en geri emilim maddenin kandaki deri?imine ba?l?d?r. Her maddenin kandaki normal de?erine e?ik de?er denir. Maddenin miktar? e?ik de?erin üzerinde ise bu madde nefron kanalc?klar?ndan geri emilmez. ?drarla d??ar? at?l?r. Böylece homeostasi sa?lan?r.
Nefron kanalc?klar?ndan emilen suyun miktar? da vücudun o andaki ihtiyac?na ba?l?d?r. Hipofizden salg?lanan Antidiüretik hormon suyun ayarlanmas?n? sa?lar.
Böbrek üstü bezi taraf?ndan salg?lanan Aldesteron hormonu tuz iyonlar?n?n miktar?n? düzenler.


3. Salg?lama
Süzülme ile bowman kapsüllerine geçemeyen maddeler k?lcal damarlardan bo?alt?m kanal?na aktif ta??mayla geri verilirler. Bu olaya aktif bo?alt?m ya da salg?lama denir.
Salg?lama ile H+, K+ iyonlar?, NH3, ilaç ve boya maddeleri kanala geri verilir.
Sa?l?kl? bir insanda
Suyun % 99
Na+'n?n % 99,5
Glikozun % 100
Ürenin % 50'si geri emilir.


BÖBRE??N DÜZENLEY?C?L?K ROLÜ



– Suyun düzenlenmesi:
Vücutta su gere?inden fazla ise hipofiz bezinin antidiüretik hormon salg?s? durur. Vücutta su az ise antidiüretik hormon ço?al?r. Hormonun etkisiyle nefron kanalc?klar?n?n geçirgenli?i artar. suyun geri emilimi artar ve d??ar? az su at?l?r.
Suyun dengesinin sa?lanmas?nda süzüntü s?v?s?n?n osmotik bas?nc? da rol oynar. Vücutta tuz ve ?eker fazlaca at?l?yorsa osmotik bas?nç yüksek olaca?? için geri emilim azal?r. Su kayb? artar.

– pH derecesinin düzenlenmesi
Kan 7,0 – 7,4 aras?nda pH de?erine sahiptir. Böbrek ve akci?erler pH'?n dü?mesini (asit olmas?n?) önler.

BO?ALTIM MADDELER?
Canl?larda proteinlerin metabolizmas? sonucu olu?an ürünlerden amonyak (NH3) suda fazla çözündü?ü için çok zehirlidir.
Suda ya?ayan ve vücut yüzeyi difüzyona elveri?li canl?larda amonyak vücut yüzeyinden ortama verilir.
Amonyak baz? canl?larda daha az zehirli maddelere (üre, ürik asit) enerji harcayarak çevirirler.
Memeliler amonya?? karaci?erde bir dizi tepkime ile üreye çevirirler. Üre suda kolayca çözünür. Bu yüzden bol su ile at?l?r.
Sürüngen, ku? ve böceklerde amonyak suda çözünmeyen ürik asit kristallerine çevrilerek kat? halde at?l?r. Ürikasit zehirli de?ildir. Nedeni suda çözünmemesidir.
Karbonhidrat ve ya?lar?n metabolizmas?ndan olu?an H2O ve CO2 ile d?? çevreden al?nan suyun fazlas?, Na+, K+, Ca++, Cl- gibi iyonlar, kullan?lmayan ilaçlar. Hücre metabolizmas? ürünleri olan (HSO4)–3, (HCO3)– ve H+ iyonlar?, H3PO4, kreatin, tuz ve inhibitörlerde bo?alt?m art?klar?d?r.

BO?ALTIM S?STEM?N?N GÖREVLER?
– Metabolizma art?klar?n? vücuttan uzakla?t?r?r.
– Doku s?v?s?ndaki su ve tuz mikar?n? düzenler.
– Kan?n hacminin ve pH derecesini düzenler.
– Böylece iç ortam ko?ullar?n?n de?i?meden kalmas?n? sa?layarak kararli iç çevre (Homeostasis) sa?lar.

HÜCRELER?N DI? ÇEVRELER?YLE
DENGEDE KALMASINDA
BO?ALTIMIN ETK?S?
Canl?larda iç ortam ko?ullar?n?n sabit tutulmas?, canl?n?n ya?ad??? ortam çe?itine (su, kara, tatl? su, tuzlu su) göre de?i?iklik gösterir.
1. Karasal canl?larda en önemli sorun vücudun su kayb?n? önlemektir.
Bu yüzden böceklerde vücudun üzerinde kitin tabakadan olu?mu? bir d?? iskelet vard?r. Sürüngenlerde pullar ve plakalarda ayn? görevi üstlenir. Ku?larda tüyler, memelilerde deri üzerinde k?llar olu?mu?tur.
Böcekler, sürüngenler ve ku?larda bo?alt?m maddelerinin kat? olarak at?lmas? suyun büyük bir k?sm?n?n vücutta kalmas?na neden olur.
Baz? karasal hayvanlarda böbreklerde suyun büyük bir k?sm? geri emilerek vücuda kazand?r?l?r.
2. Tatl? sularda ya?ayan hayvanlarda iç s?v? d?? çevredeki su ortam?na göre hipertoniktir. D?? ortamdan vücut içine suyun girmesini önlemek amac?yla bir ço?unda deride geçirgenlik azalm??t?r. (Kütiküla pullar gibi) Ayr?ca kontraktil koful, alev hücreler gibi olu?umlar aktif olarak fazla suyu atarlar.
3. Tuzlu sularda ya?ayan hayvanlarda iç s?v? d?? çevredeki s?v?ya göre hipotoniktir. Bu hayvanlar?n vücut içi suyunu korumalar? ve vücut içine s?zan tuzu da d??ar? atmalar? gerekir. Bu yüzden evrimsel olarak bezlerin d??ar?ya tuz atma yetene?i kazanmas?yla çevrelerine uyum sa?layabilmi?lerdir.

Böbrek ta?lar? nedir ?

Böbrek ta?? böbreklerin içinde çe?itli maddelerin kristalizasyonu (ta?la?mas?) sonucu olu?an maddelerdir. Ta?lar?n ço?unlu?u kalsiyum oksalat ta?lar? olmakla beraber, baz?lar? kalsiyum fosfat, ürik asit ve ba?ka maddelerdir. Bu ta?lar böbrekte kalabilir, büyüyebilir veya böbreklerden hareket ederek böbrekler ile idrar kesesini birle?tiren idrar yollar?na ilerleyebilir.

Böbrek ta?lar? kimlerde olur ?

Böbrek ta?lar? erkeklerde kad?nlara göre 3 kat daha s?k rastlan?r. S?cak mevsimlerde daha s?k olu?tu?u bildirilmektedir( vücutta su kayb? daha fazla olur). Özellikle diyetin baz? ta?lar?n olu?umuna zemin haz?rlad??? kabul edilmektedir. Böbreklerden süzülen su miktar? ile yak?n ilgisi olan böbrek ta?lar?, özellikle vücudu ta? olu?umuna yatk?n olan ki?ilerde su kayb? meydana gelmesiyle idrar yo?unlu?u artar ve kristalle?me kolayla?maktad?r. Bunun yan?nda bol s?v? alan ki?ilerde de ta? olu?umu nadirdir. Diyet, metabolizma de?i?iklikleri ve baz? hastal?klar da ta?lar?n olu?umunda rol oynayan faktörlerdir.

Böbrek ta?? ile beraber olan rahats?zl?klar

Böbrek ta?lar? dayan?lmaz a?r?lara neden olabilece?i gibi, hiçbir belirti vermeyebilir. ?drar yollar?na dü?en ta?lar ise ?iddetli a?r? yapabilir. A?r? genelde gelip geçici özelliktedir ve ta??n oldu?u tarafta belin alt k?sm? ve yan taraf?nda a?r? olur. Bazen de kar?na do?ru yay?lan bir a?r? olabilir.

Böbrek ve idrar yollar? ta?lar?nda tan? yöntemleri

Böbrek ta??n? te?his etmek için muayene yap?l?r ve yeri ile boyutunu belirlemek amac?yla böbrek röntgeni (IVP) ve ultrasonografi yap?l?r.

Böbrek ve idrar yollar? ta?lar?nda tedavi seçenekleri

Birçok ta? kendili?inden dü?ebilir ve bu yüzden küçük boyuttaki ta?lar?n dü?mesine ?ans tan?nabilir. Yap?lan tetkiklerde dü?meyecek bir ta? oldu?u kanaatine var?l?rsa tedavi için ?u yöntemler uygulanabilir.

* Ta? K?rma (ESWL): Bu yöntemde ?ok dalgalar? verilerek ta? k?r?l?r ve idrar yollar?na zarar vermeden k?r?nt?lar haline dönü?ür ve idrar ile at?l?r
* Üreteroskopi: Bu i?lemde kamera kullan?larak idrar yollar?na direkt gözle görülerek ta?lar ya k?r?l?r veya k?r?lmadan d??ar? ç?kar?l?r.
* Perkütan Ta? K?rma: S?rttan bir delikten kamera ile böbre?e girilir ve gözle görülerek böbrek içindeki büyük ta?lar?n k?r?lmas?nda kullan?lan yöntemdir.
* Aç?k Cerrahi Giri?im: Burada ta? olan böbrek taraf? aç?l?r ve ta? ç?kar?l?r. Günümüzde geli?en teknoloji ile aç?k cerrahi yap?lan böbrek ta?lar? vakalar? azalm??t?r.

Böbrek ta?lar?n?n tekrar olu?umunu engelleme
En önemli tedbir bol su içilmesidir. Su kristalle?meyi engelleyerek ta? olu?umunu engellemektedir. Ayr?ca ta??n kimyasal yap?s?na göre kan ve idrar testleri yap?ld?ktan sonra diyette de baz? ayarlamalar yap?labilir.