Arkeojeofizik Ve Jeofizik

***Çapkın-12*** · 09-06-2007, 10:52 PM

ARKEOJEOF?Z?K VE JEOF?Z?K

Arkeolojik aramalarda, çevre dostu olan jeofizik, yoklama (sondaj) kaz?lar?ndan önce ba?vurulan ve yeralt?nda gömülü kal?nt?lar?n yer, biçim, uzan?m, derinlik özelliklerini üç boyutta veren tek bilimsel yöntemdir. Jeofizik ayg?tlarla yeralt?n?n h?z, iletkenlik, yo?unluk, m?knat?slanma, s?cakl?k gibi fiziksel özellik de?i?imleri, yeralt?na im (sinyal) yollanarak saptan?r. Çok geli?mi? elektronik ve bilgisayar teknolojisi ürünü olan bu ayg?tlar; yeralt? radar?, mikrogravimetre, magnetometre, termal infrared, NMR, elektro çeker, spectral elektromagnetik, uydu çekimleri, sismik ve metal detektörler olarak say?labilir.
Jeofizi?in; arkeoloji, kent tasarlanmas? (planlanmas?) ve arazi kullan?m?nda dünyada çok yayg?n uygulama alanlar? vard?r. Jeofizik bilimi ile arkeolojik kaz? yönlendirilerek, kal?nt?lar bozulmadan, daha çabuk, daha az giderle ç?kar?l?r.
Bugün dünyada, kentsel tasar?mlar (planlar) yap?lmadan önce yeralt? jeofizik haritalar? mutlaka istenmektedir. Bat? ve Do?u Berlin'in birle?mesiyle, bugünlerde yeniden kent tasar?m? ve alan kullan?m? yap?lan Berlin'de özel bir jeofizik i?letmesi Berlin yeralt? kal?nt?lar? için benzer jeofizik ara?t?rmalar yapmaktad?r. ?stanbul Bo?az? gibi de?erli bo? arsalar?n oldu?u yerlerde eski bir yap?n?n temellerinin olup olmad???na bak?lmas? yine jeofizik teknikler ile ara?t?r?l?yor.
Türkiye'de arkeojeofizik çal??malar 1960'l? y?llarda Keban kurtarma kaz?lar? ile ba?lad?. Bugünlere de?in antik kent oturma alanlar?n?n belirlenmesi, yeralt? odalar?n?n, kaz? alanlar?n?n ç?kar?lmas?, gömülerin bulunmas?, yat?r (tümülüs) ve höyük ara?t?rmalar?, uygarl?k ya?? belirleme gibi uygulamalarla, özel giri?imci. üniversite An?tlar ve Müzeler Genel Müdürlü?ü ile s?n?rl? ili?kiler içinde sürüyor. Ancak, henüz koruma kurullar?n?n müzelerinin ve bakanl???n, ne kadrosunda bir jeofizik mühendisi, ne dan??man?, ne de jeofizik uygulamalar için bir zorlay?c? yönetmenli?i vard?r. Buna kar??n tüm yabanc? kaz?c?lar, jeofizik hizmetlerini genellikle yurtd???ndan almaktad?r.
Arkeojeofizik
Yurdumuzda Jeofizik Mühendisli?i içinde geli?mi? olan 'arkeojeofizik'in tan?t?m? a?a??da yap?lm??t?r.
Arkeolojik kal?nt?lar?n aranmas?nda kullan?lan jeofizik yöntemlere arkeojeofizik ara?t?rmalar denir.
Arkeojeofizik, eski ile yeni uygarl?klar?n aras?nda tarihin oynad??? "ben saklad?m sen bul" oyunudur. Nereye saklanm??? Ne zaman saklanm?? ise jeofizi?in ve arkeolojinin aray???d?r.
Bu tür aramada jeofizik; arkeoloji biliminin k?lavuzlu?unda, yeralt?n?n fiziksel özelliklerinde de?i?imin belirlenmesini izler. Bu fiziksel özellikler, elektrik dirençte, s?cakl?k so?urmada, m?knat?slanma duyarl???nda, yo?unlukta, dielektrik özellikte, sismik yans?tmada farkl?l?klard?r. Buna göre jeofizik yöntemler s?ras? ile; elektrik, termal, elektromagnetik, magnetik, gravite, yeralt? radar? ve polarizasyon (uçla?ma) ve sismik yöntem gibi, s?n?fland?r?l?r.
Arkeolojik kal?nt?larda elektriksel dirençteki farkl?l?klar?n nedenleri; kal?nt? ve gömü ile çevrenin direnç ayr?l???, nemlilik, gözeneklilik ve iyon yo?unlu?u, topra??n gev?ek ve s?k?l???, ta??n ve topra??n mineral katk?lar?d?r. Arkeolojik katk?larda m?knat?slanma kaynaklar? ise; gömü ve kal?nt? içindeki m?knat?slan?r minerallerin oran?, uygarl?k ya??nda s?cakl?kla hematitin magnetite dönü?ü ile kazan?lan ?s?l kal?c? (thermo remanent) magnetizma, ya da biyolojik olarak organizmalar?n eski çöplüklerdeki hematiti ayr??t?rma ile magnetite dönü?türmesi, metal y???nlar? ve benzer m?knat?slanma özellikleridir.
Arkeolojik kal?nt?larda yo?unluk ayr?l???n?n kayna??; yo?un ta? ile ye?in toprak aras?ndaki farkl?l?k, dolu ve bo? gömülü hacimler gibi özelliklerdir.
Dielektrik ayr?l?k kayna??; nemlilik, su, hacimsel ve saç?lm?? minerallerin yaratt??? dielektrik özelliktir. Arkeolojik kal?nt?larda yans?tma, özelli?indeki de?i?imin kal?nt? s?kl??? ve yo?unlu?unun ses ve elektromagnetik dalgay? yans?tma ve geçirme özelli?indeki de?i?imlerdir.
Arkeojeofizi?in kullan?m araçlar?

Yukar?da sözü edilen fiziksel parametrelerdeki de?i?imler ara?t?r?larak, izlenen arkeolojik amaçlara ula??labilir.

A) Elektrik Yöntem Özdirenç Ara?t?r?r: 1. Sit alanlar?n?n s?n?rlar?n? belirlemede. 2. Gömülü kal?nt?lar?n yerlerini, derinliklerini, geometrilerini belirleme ve eski kent plan?n? görüntülemede. 3. Tümülüslerin yap?s?n? ç?karma ve kaz? yönlendirmede. 4. Yeralt?na çizili bo? odalar?n yer ve boyutlar?n? belirlemede. 5. Eski su yollar? ve yeralt? donan?m?n? belirlemede.
B) Elektromagnetik Yöntemi ?letkenlik Ara?t?r?r: 1. Gömülü definelerin yer, derinlik ve boyutlar?n?. 2. Yeralt?ndaki eski ve tesisatlar?n uzan?mlar?n? belirlemede.
C) Magnetik Yöntem: M?knat?slanma Ara?t?r?r: 1. Kal?nt? yeri, eski kil üretim ocak ve f?r?nlar?. 2. Uygarl?k ya?? belirlemesi.
D) Gravite Yöntemi Yo?unluk Ara?t?r?r: 1. Sit alan? s?n?rlar?. 2. Yeralt? bo?luklar?, gömülü odalar, yer, boyut ve derinlikleri. 3. Tümülüs ara?t?rmas?.
E) Sismik Yöntem H?z Ara?t?r?r: 1. Ak?nt? kanallar?, körfezler, göller, lagünler, ay?r?c? engeller, tuz ya da ?eyl domlar? ve karstik bo?luklar. 2. Denizin karaya do?ru ilerledi?i (trangressive) ya da geriledi?i (regressive) yerler belirlenir. 3. Yeralt? bo?luklar?.
Arkeojeofizi?in Bilimleri

Arkeolojide jeofizik yöntemler, uygulama alan? olarak kal?nt? arama, kal?nt? kurtarma, kal?nt? ya?land?rma olmak üzere üçe ayr?l?r.
Kal?nt? arama
Kal?nt? arama kendi içinde; a- Yerle?im yerinin belirlenmesi için bölgesel; b- Belirlenen yerle?im yeri içinde sürdürülen ayr?nt? çal??malar olmak üzere ikiye ayr?l?r. Ço?unlukla uygulamalar halihaz?rda belirlenen yerle?im alanlar?nda, kaz? izlencesini yönlendirici, yerel yüksek ayr?ml? jeofizik yöntemlerle yeralt? haritalamalar? biçimindedir. Bölgesel yerle?im yerlerinin bulunmas?nda kullan?lan yöntemler ise; hava ya da uzaydan çekilen foto?raflar yak?n k?z?lötesi çekimler ya da say?sal imgeleme (imargery) yöntemleridir. Kal?nt?lar?n derine gömülü oldu?u ya da yersel ve politik ko?ullar nedeniyle yakla??lamayan yerlerde Is?sal K?z?lötesi (Thermal Infrared) yöntemleri uygulan?r. Elektrik, Yapay Uçla?ma (IP), Elektromagnetik (EM), Elektromagnetik Radar, Radiometrik, Magnetik Gravite ve Sismik yöntemler, arkeojeofizikte ençok kullan?lan yüzey arama yöntemleridir.

Kal?nt? Kurtarma
Geleneksel arkeolojik kaz?lar, daha önce insan?n ya?ad???n? belli eden, yüzeyde kal?nt?lar içeren ya da yerle?im üzerine tarihsel bilgilerin ya da jeofizik belirteçlerin oldu?u yerlere yoklama çukurlar? ya da delmeler yaparak sürdürülür. Kaz?n?n amac?, daha sonraki deneyler, istatistik çal??malar ve di?er buluntularla ilgili üçboyutlu ili?kiyi belirlemek üzere kültürel ve biyolojik belgelerin derlenmesidir.

Bu üç boyutlu ili?ki:
1. Kaz? Yeri: Seçilen bir alanda yüzey belirteci içersin ya da içermesin kaz?n?n nereden ba?layaca?? sorundur. Her yana çakma ya da delme yaparak yitirilen zaman ve artan giderler arkeologlar? mutlu etmez. Yönlendirmenin, kaz? öncesi, jeofizik ölçümlerle belirlenmesi hedefe daha k?sa sürede, daha ekonomik varmak için tercih edilir.
2. Kaz? Süresi: Arkeologlar için üzücü yan, y?llarca gömülü olarak korunan eserlerin kaz? ile yüzeye ç?karak bozu?mas?, küflenmesi ya da ya?ma edilmesi ya da birbirlerine göre konumlar?n?n de?i?tirilmesidir. O nedenle, kaz?n?n zarar vermeden, birbirleri ile ili?kili yerlerde ba?lan?p bitirilmesi istenir.
3. Eski Yerle?im Alan?n?n Yeni Kullan?ma Aç?lmas?: Günümüzde ise, insanl?k, gerek çevrecilerin bask?s? ile gerekse yasalarla arkeolojik alanlar?n yerlerinin belirlenmesi ve bu gibi yerlerin tümüyle yitirilmeden korunmaya al?nmas?na özen göstermektedir.
Jeofizik yöntemlerin uygulanmas?yla eski bina temelleri, daha önce toprak ya da kaya içine kaz?lan yerler, bo? odalar, gömüler, ta?, kil ve kireç ocaklar?, gömülü sütunlar, çöp döküm alanlar?, eski kentler, kolay, çabuk ve ekonomik olarak bulunabilmektedir.
Kal?nt? Ya?? Belirleme
Arkeomagnetizma kapsam?ndaki bu i?lemde, kil ve kireç oca??ndan toplanan örneklerin son yakma zaman?nda kazand?klar? yerin o günkü m?knat?slanma yönünün, yer magnetik alan?n?n seküler de?i?im tarihçesine göre oldu?u yere bakarak uygarl???n son buldu?u tarih belirlenebilir.
Jeofizik Yöntemler
Ara?t?r?lan fiziksel parametre türüne göre çe?itli arkeojeofizik yöntemler do?mu?tur.
Elektrik Yöntem
Elektrik özdirençlerine göre yeralt?nda gömülü süreksizlikleri arar. Haritalama yöntemi ile yeralt? süreksizliklerin iki boyutlu izdü?ümleri, elektrik kayd?rma ile s?n?rlar? ve elektri?i delgi ile derinlikleri bulunur. Elektrik ölçülerde, do?ru ak?m ya da 0.3 hz'den küçük frekansl? elektrik ak?m?n yerde olu?turdu?u gerilimi kullanarak yerin direnci ve kullan?lan dizilime göre özdirencini ölçen yöntemdir.
Magnetik Yöntem

Yerdeki gömülerin ayr? m?knat?slanma özelliklerinden kaynaklanan magnetik belirtilerinden tan?nmas?na dayan?r. Özellikle geçmi? uygarl?k kal?nt?lar? olan kireç ve demir ocaklar?n?n, ate? yakma yerlerinin, m?knat?slanabilir metallerin gömülü olduklar? yerlerin bulunmas?nda son zamanda magnetik alan ölçümü yerine, de?i?imi (gradiometer) ölçülmektedir.
Eski m?knat?slanma (archeomagnetism) kal?nt? ya?? belirleme yöntemidir. Kilden ve demirden yap?lma malzemeler, yap?ld??? zamandaki yer magnetik alan?n yönünü kazan?r ve ?iddetinden etkilenir. Bu gibi malzemelerde m?knat?slanma yönlerini bulup, bunu yer magnetik alan?n?n hangi tarihte, hangi yönde oldu?unu gösteren çizelgelerle kar??la?t?rarak uygarl?k ya??n? bulmada kullan?l?r.
Malzemelerin m?knat?slanma özellikleri. Yer magnetik alan? için ve onun etkisiyle m?knat?slanm?? toprak ta? ve demirli nesnelerle etkiyle m?knat?slanm?? denir. Bunlarda magnetik alan kald?r?l?nca m?knat?slanma özelli?i yok olur. Pi?irilmi? kil, yak?lm?? ya da ?s?t?lm?? ta? so?umakta iken, kimyasal bozu?maya u?rarken ya da çökelirken gereç, o günkü magnetik alan?n yönünü al?r. Daha sonra magnetik alan de?i?ti?inde kazanm?? olduklar? m?knat?slanma özelli?ini korurlar. Bunlara kal?c? m?knat?slanma (remanent) denir. Do?an?n kendi kimyasal geli?me süreciyle ve organik ayr??ma ile ya da insan etkilerinin sürdü?ü yerlerde hematitten, m?knat?slanma özelli?i daha çok olan magnetite ya da maghemite dönü?ler görülür. Sonuçta bu gibi yerlerde yüksek m?knat?slanmalar gözlenir. Dolay?s?yla yüzey topra??n, yanm?? evlerin, pi?irilmi? ta? ve topra??n, çöplüklerin, ocaklar?n m?knat?slanmas? yüksek görülür.
Polarizasyon Yöntemleri
Yapay Uçla?ma (IP). Saç?lm?? ya da okside olmu? metal parçalar?n? aramada kullan?l?r. Ancak, parçalar?n az olmas? yeterli büyüklükte belirti elde etmeyi engeller. Do?al Uçla?ma (SP). Deniz alt?ndaki bat?klar?n yerlerini dirençli tümülün ya da ?ehir kal?nt?lar?n?, derine gömülü metalik cisimleri, eski su kanallar?n? bulmada önemli yer içerir.
Elektromagnetik (EM) Ölçüler
Di?erleri en h?zl?, çal??an yerdeki birimlerin iletkenlik ayr?l?klar?na göre ay?ran irkitim yöntemidir. Henüz tümüyle okside olmam?? eski metalik parçalar?n, eski ocak gibi magnetik belirti veren yerlerin, ayn? i?areti veren güncel metalik çöplüklerden ay?rt edilmesinde, mezar içlerinde metalik parça olup olmad???n? anlamada kullan?l?r. Yeralt? radar? (ground proping radar) arkeolojide kullan?lan en yeni elektromagnetik ayg?tt?r. Yüksek frekansta yollanan dalgalar?n yeralt?ndaki süreksizliklerden yans?ma h?z?n? ölçerek, adeta yeralt?n? görüntüleyen bu yöntemin uygulamas?n? s?n?rlayan etmenler, yüzey iletkenli?i ya da kil katman?n?n alttan gelecek bilgileri örtmesidir. S?? mezarlar?n, sütunlar?n, temellerin bulunmas?nda ba?ar?l? olmu?tur. Yeralt?na bakan radar, ço?unlukla hacim içindeki su oran? de?i?iminden kaynaklanan, yerin dielektrik özelliklerini haritalar. O nedenle yeralt? radarlar? metal ya da metal olmayan dielektrikle ayr?l?klar?na duyarl?d?r. Esas olan elektromagnetik darbenin süreksizli?e gidip gelme yans?ma zaman?n? ölçer.
Radiometrik Yöntem
?nsan iskeleti, yemek art?klar? ya da di?er organik gereç y???nlar?n?n önemli oranda üretti?i kalsiyum fosfat?n, ancak alg?lanabilir düzeydeki radyo çekirdeklerinin alg?lanmas?na dayan?r. Gömülü duvarlar?n ve bo?luklar?n aranmas?nda nötron da??l?m? yöntemi denenmi? olsa da radyasyon tehlikesi nedeniyle bu yöntem fazlaca kullan?lmaz.

Sismik Yöntem
Yeralt?na yollanan ses dalgalar?n?n gidi?-geli? zaman?n? ölçmeye dayan?r. Türlü uygulamalarda sismik k?r?lma yöntemi çok az ba?ar?l? olmu?tur. Ancak 20 ile 3000 hz aras?nda taramal? sinyal üretilen sars?nt?lar?n yans?malar?n? alg?layan sonik spektroskopi, özellikle bo?luklar?n bulunmas?nda ba?ar?l? olmu?tur. Ses-yans?tma yöntemi (acoustic-reflection-sidescan sonar) ise deniz ortam?nda bat?k kentlerin, gemilerin, deniz çökellerinin yer ve kal?nl?klar?n? bulmada kullan?l?r. Sismik yans?ma yöntemleri, maliyet ve uygulama s?n?rland?rmalar? nedeniyle daha az kullan?l?r.
Yüksek Ayr?ml? Sismik Ölçüler. Arkeolojide kullan?lan yüksek ayr?ml? sismikte, yere sars?nt? üreteci ile yollanan dalgan?n frekans? 3.5 kHz ile 7 kHz aras?nda de?i?ir. Ölçülerin maliyeti di?er jeofizik yöntemlere göre pahal? oldu?undan seyrek olarak ve genellikle denizde kullan?l?r. Sismik K?r?lma ve Yans?ma Ölçüleri. Sismik K?r?lma çal??malar? yapay dolgu kal?nl???n?n ve ilksel topografyan?n yanal h?z süreksizliklerinin belirlenmesinde yard?mc? olmu?tur. Belli bir al?c?-verici aral??? (dx) için dizgeyi do?rultu boyunca kayd?rarak ölçülen t-geli? (travel time) de?i?imi, arkeolojik kal?nt?lar üzerinde erken geli? belirteçleri vermi?tir. Ta? ve tu?ladan olu?mu? arkeolojik kal?t?lar üzerinde özdirenç, yüksek sismik h?z, erken sismik dalga geli?i, art? polarizasyon belirteçleri uyum içinde denenmi? görülür.
Gravite Yöntemi
Gereçlerin yo?unluk ayr?l?klar?ndan kaynaklanan yerçekimi ivmesindeki de?i?imlerin ölçülmesine dayanan arkeolojik ara?t?rmalarda yeterli yüksek ve teren düzeltmesi yap?lamad???ndan az kullan?l?r. Daha çok gravi-gravidienti ölçülerek yeralt? bo?luklar? ve büyük yap?lar ara?t?r?l?r.

09-06-2007, 10:52 PM	#1 (permalink)
*Çapkın-12* S-Administrator *Çapkın-12* Şuan Çevrimdışı Kayıt Tarihi: Feb 2006 Nerden: aydın Mesajlar: 4.515 Rep Gücü: 58 Rep Puanı: 58 Rep Derecesi:	Arkeojeofizik Ve Jeofizik ARKEOJEOF?Z?K VE JEOF?Z?K Arkeolojik aramalarda, çevre dostu olan jeofizik, yoklama (sondaj) kaz?lar?ndan önce ba?vurulan ve yeralt?nda gömülü kal?nt?lar?n yer, biçim, uzan?m, derinlik özelliklerini üç boyutta veren tek bilimsel yöntemdir. Jeofizik ayg?tlarla yeralt?n?n h?z, iletkenlik, yo?unluk, m?knat?slanma, s?cakl?k gibi fiziksel özellik de?i?imleri, yeralt?na im (sinyal) yollanarak saptan?r. Çok geli?mi? elektronik ve bilgisayar teknolojisi ürünü olan bu ayg?tlar; yeralt? radar?, mikrogravimetre, magnetometre, termal infrared, NMR, elektro çeker, spectral elektromagnetik, uydu çekimleri, sismik ve metal detektörler olarak say?labilir. Jeofizi?in; arkeoloji, kent tasarlanmas? (planlanmas?) ve arazi kullan?m?nda dünyada çok yayg?n uygulama alanlar? vard?r. Jeofizik bilimi ile arkeolojik kaz? yönlendirilerek, kal?nt?lar bozulmadan, daha çabuk, daha az giderle ç?kar?l?r. Bugün dünyada, kentsel tasar?mlar (planlar) yap?lmadan önce yeralt? jeofizik haritalar? mutlaka istenmektedir. Bat? ve Do?u Berlin'in birle?mesiyle, bugünlerde yeniden kent tasar?m? ve alan kullan?m? yap?lan Berlin'de özel bir jeofizik i?letmesi Berlin yeralt? kal?nt?lar? için benzer jeofizik ara?t?rmalar yapmaktad?r. ?stanbul Bo?az? gibi de?erli bo? arsalar?n oldu?u yerlerde eski bir yap?n?n temellerinin olup olmad???na bak?lmas? yine jeofizik teknikler ile ara?t?r?l?yor. Türkiye'de arkeojeofizik çal??malar 1960'l? y?llarda Keban kurtarma kaz?lar? ile ba?lad?. Bugünlere de?in antik kent oturma alanlar?n?n belirlenmesi, yeralt? odalar?n?n, kaz? alanlar?n?n ç?kar?lmas?, gömülerin bulunmas?, yat?r (tümülüs) ve höyük ara?t?rmalar?, uygarl?k ya?? belirleme gibi uygulamalarla, özel giri?imci. üniversite An?tlar ve Müzeler Genel Müdürlü?ü ile s?n?rl? ili?kiler içinde sürüyor. Ancak, henüz koruma kurullar?n?n müzelerinin ve bakanl???n, ne kadrosunda bir jeofizik mühendisi, ne dan??man?, ne de jeofizik uygulamalar için bir zorlay?c? yönetmenli?i vard?r. Buna kar??n tüm yabanc? kaz?c?lar, jeofizik hizmetlerini genellikle yurtd???ndan almaktad?r. Arkeojeofizik Yurdumuzda Jeofizik Mühendisli?i içinde geli?mi? olan 'arkeojeofizik'in tan?t?m? a?a??da yap?lm??t?r. Arkeolojik kal?nt?lar?n aranmas?nda kullan?lan jeofizik yöntemlere arkeojeofizik ara?t?rmalar denir. Arkeojeofizik, eski ile yeni uygarl?klar?n aras?nda tarihin oynad??? "ben saklad?m sen bul" oyunudur. Nereye saklanm??? Ne zaman saklanm?? ise jeofizi?in ve arkeolojinin aray???d?r. Bu tür aramada jeofizik; arkeoloji biliminin k?lavuzlu?unda, yeralt?n?n fiziksel özelliklerinde de?i?imin belirlenmesini izler. Bu fiziksel özellikler, elektrik dirençte, s?cakl?k so?urmada, m?knat?slanma duyarl???nda, yo?unlukta, dielektrik özellikte, sismik yans?tmada farkl?l?klard?r. Buna göre jeofizik yöntemler s?ras? ile; elektrik, termal, elektromagnetik, magnetik, gravite, yeralt? radar? ve polarizasyon (uçla?ma) ve sismik yöntem gibi, s?n?fland?r?l?r. Arkeolojik kal?nt?larda elektriksel dirençteki farkl?l?klar?n nedenleri; kal?nt? ve gömü ile çevrenin direnç ayr?l???, nemlilik, gözeneklilik ve iyon yo?unlu?u, topra??n gev?ek ve s?k?l???, ta??n ve topra??n mineral katk?lar?d?r. Arkeolojik katk?larda m?knat?slanma kaynaklar? ise; gömü ve kal?nt? içindeki m?knat?slan?r minerallerin oran?, uygarl?k ya??nda s?cakl?kla hematitin magnetite dönü?ü ile kazan?lan ?s?l kal?c? (thermo remanent) magnetizma, ya da biyolojik olarak organizmalar?n eski çöplüklerdeki hematiti ayr??t?rma ile magnetite dönü?türmesi, metal y???nlar? ve benzer m?knat?slanma özellikleridir. Arkeolojik kal?nt?larda yo?unluk ayr?l???n?n kayna??; yo?un ta? ile ye?in toprak aras?ndaki farkl?l?k, dolu ve bo? gömülü hacimler gibi özelliklerdir. Dielektrik ayr?l?k kayna??; nemlilik, su, hacimsel ve saç?lm?? minerallerin yaratt??? dielektrik özelliktir. Arkeolojik kal?nt?larda yans?tma, özelli?indeki de?i?imin kal?nt? s?kl??? ve yo?unlu?unun ses ve elektromagnetik dalgay? yans?tma ve geçirme özelli?indeki de?i?imlerdir. Arkeojeofizi?in kullan?m araçlar? Yukar?da sözü edilen fiziksel parametrelerdeki de?i?imler ara?t?r?larak, izlenen arkeolojik amaçlara ula??labilir. A) Elektrik Yöntem Özdirenç Ara?t?r?r: 1. Sit alanlar?n?n s?n?rlar?n? belirlemede. 2. Gömülü kal?nt?lar?n yerlerini, derinliklerini, geometrilerini belirleme ve eski kent plan?n? görüntülemede. 3. Tümülüslerin yap?s?n? ç?karma ve kaz? yönlendirmede. 4. Yeralt?na çizili bo? odalar?n yer ve boyutlar?n? belirlemede. 5. Eski su yollar? ve yeralt? donan?m?n? belirlemede. B) Elektromagnetik Yöntemi ?letkenlik Ara?t?r?r: 1. Gömülü definelerin yer, derinlik ve boyutlar?n?. 2. Yeralt?ndaki eski ve tesisatlar?n uzan?mlar?n? belirlemede. C) Magnetik Yöntem: M?knat?slanma Ara?t?r?r: 1. Kal?nt? yeri, eski kil üretim ocak ve f?r?nlar?. 2. Uygarl?k ya?? belirlemesi. D) Gravite Yöntemi Yo?unluk Ara?t?r?r: 1. Sit alan? s?n?rlar?. 2. Yeralt? bo?luklar?, gömülü odalar, yer, boyut ve derinlikleri. 3. Tümülüs ara?t?rmas?. E) Sismik Yöntem H?z Ara?t?r?r: 1. Ak?nt? kanallar?, körfezler, göller, lagünler, ay?r?c? engeller, tuz ya da ?eyl domlar? ve karstik bo?luklar. 2. Denizin karaya do?ru ilerledi?i (trangressive) ya da geriledi?i (regressive) yerler belirlenir. 3. Yeralt? bo?luklar?. Arkeojeofizi?in Bilimleri Arkeolojide jeofizik yöntemler, uygulama alan? olarak kal?nt? arama, kal?nt? kurtarma, kal?nt? ya?land?rma olmak üzere üçe ayr?l?r. Kal?nt? arama Kal?nt? arama kendi içinde; a- Yerle?im yerinin belirlenmesi için bölgesel; b- Belirlenen yerle?im yeri içinde sürdürülen ayr?nt? çal??malar olmak üzere ikiye ayr?l?r. Ço?unlukla uygulamalar halihaz?rda belirlenen yerle?im alanlar?nda, kaz? izlencesini yönlendirici, yerel yüksek ayr?ml? jeofizik yöntemlerle yeralt? haritalamalar? biçimindedir. Bölgesel yerle?im yerlerinin bulunmas?nda kullan?lan yöntemler ise; hava ya da uzaydan çekilen foto?raflar yak?n k?z?lötesi çekimler ya da say?sal imgeleme (imargery) yöntemleridir. Kal?nt?lar?n derine gömülü oldu?u ya da yersel ve politik ko?ullar nedeniyle yakla??lamayan yerlerde Is?sal K?z?lötesi (Thermal Infrared) yöntemleri uygulan?r. Elektrik, Yapay Uçla?ma (IP), Elektromagnetik (EM), Elektromagnetik Radar, Radiometrik, Magnetik Gravite ve Sismik yöntemler, arkeojeofizikte ençok kullan?lan yüzey arama yöntemleridir. Kal?nt? Kurtarma Geleneksel arkeolojik kaz?lar, daha önce insan?n ya?ad???n? belli eden, yüzeyde kal?nt?lar içeren ya da yerle?im üzerine tarihsel bilgilerin ya da jeofizik belirteçlerin oldu?u yerlere yoklama çukurlar? ya da delmeler yaparak sürdürülür. Kaz?n?n amac?, daha sonraki deneyler, istatistik çal??malar ve di?er buluntularla ilgili üçboyutlu ili?kiyi belirlemek üzere kültürel ve biyolojik belgelerin derlenmesidir. Bu üç boyutlu ili?ki: 1. Kaz? Yeri: Seçilen bir alanda yüzey belirteci içersin ya da içermesin kaz?n?n nereden ba?layaca?? sorundur. Her yana çakma ya da delme yaparak yitirilen zaman ve artan giderler arkeologlar? mutlu etmez. Yönlendirmenin, kaz? öncesi, jeofizik ölçümlerle belirlenmesi hedefe daha k?sa sürede, daha ekonomik varmak için tercih edilir. 2. Kaz? Süresi: Arkeologlar için üzücü yan, y?llarca gömülü olarak korunan eserlerin kaz? ile yüzeye ç?karak bozu?mas?, küflenmesi ya da ya?ma edilmesi ya da birbirlerine göre konumlar?n?n de?i?tirilmesidir. O nedenle, kaz?n?n zarar vermeden, birbirleri ile ili?kili yerlerde ba?lan?p bitirilmesi istenir. 3. Eski Yerle?im Alan?n?n Yeni Kullan?ma Aç?lmas?: Günümüzde ise, insanl?k, gerek çevrecilerin bask?s? ile gerekse yasalarla arkeolojik alanlar?n yerlerinin belirlenmesi ve bu gibi yerlerin tümüyle yitirilmeden korunmaya al?nmas?na özen göstermektedir. Jeofizik yöntemlerin uygulanmas?yla eski bina temelleri, daha önce toprak ya da kaya içine kaz?lan yerler, bo? odalar, gömüler, ta?, kil ve kireç ocaklar?, gömülü sütunlar, çöp döküm alanlar?, eski kentler, kolay, çabuk ve ekonomik olarak bulunabilmektedir. Kal?nt? Ya?? Belirleme Arkeomagnetizma kapsam?ndaki bu i?lemde, kil ve kireç oca??ndan toplanan örneklerin son yakma zaman?nda kazand?klar? yerin o günkü m?knat?slanma yönünün, yer magnetik alan?n?n seküler de?i?im tarihçesine göre oldu?u yere bakarak uygarl???n son buldu?u tarih belirlenebilir. Jeofizik Yöntemler Ara?t?r?lan fiziksel parametre türüne göre çe?itli arkeojeofizik yöntemler do?mu?tur. Elektrik Yöntem Elektrik özdirençlerine göre yeralt?nda gömülü süreksizlikleri arar. Haritalama yöntemi ile yeralt? süreksizliklerin iki boyutlu izdü?ümleri, elektrik kayd?rma ile s?n?rlar? ve elektri?i delgi ile derinlikleri bulunur. Elektrik ölçülerde, do?ru ak?m ya da 0.3 hz'den küçük frekansl? elektrik ak?m?n yerde olu?turdu?u gerilimi kullanarak yerin direnci ve kullan?lan dizilime göre özdirencini ölçen yöntemdir. Magnetik Yöntem Yerdeki gömülerin ayr? m?knat?slanma özelliklerinden kaynaklanan magnetik belirtilerinden tan?nmas?na dayan?r. Özellikle geçmi? uygarl?k kal?nt?lar? olan kireç ve demir ocaklar?n?n, ate? yakma yerlerinin, m?knat?slanabilir metallerin gömülü olduklar? yerlerin bulunmas?nda son zamanda magnetik alan ölçümü yerine, de?i?imi (gradiometer) ölçülmektedir. Eski m?knat?slanma (archeomagnetism) kal?nt? ya?? belirleme yöntemidir. Kilden ve demirden yap?lma malzemeler, yap?ld??? zamandaki yer magnetik alan?n yönünü kazan?r ve ?iddetinden etkilenir. Bu gibi malzemelerde m?knat?slanma yönlerini bulup, bunu yer magnetik alan?n?n hangi tarihte, hangi yönde oldu?unu gösteren çizelgelerle kar??la?t?rarak uygarl?k ya??n? bulmada kullan?l?r. Malzemelerin m?knat?slanma özellikleri. Yer magnetik alan? için ve onun etkisiyle m?knat?slanm?? toprak ta? ve demirli nesnelerle etkiyle m?knat?slanm?? denir. Bunlarda magnetik alan kald?r?l?nca m?knat?slanma özelli?i yok olur. Pi?irilmi? kil, yak?lm?? ya da ?s?t?lm?? ta? so?umakta iken, kimyasal bozu?maya u?rarken ya da çökelirken gereç, o günkü magnetik alan?n yönünü al?r. Daha sonra magnetik alan de?i?ti?inde kazanm?? olduklar? m?knat?slanma özelli?ini korurlar. Bunlara kal?c? m?knat?slanma (remanent) denir. Do?an?n kendi kimyasal geli?me süreciyle ve organik ayr??ma ile ya da insan etkilerinin sürdü?ü yerlerde hematitten, m?knat?slanma özelli?i daha çok olan magnetite ya da maghemite dönü?ler görülür. Sonuçta bu gibi yerlerde yüksek m?knat?slanmalar gözlenir. Dolay?s?yla yüzey topra??n, yanm?? evlerin, pi?irilmi? ta? ve topra??n, çöplüklerin, ocaklar?n m?knat?slanmas? yüksek görülür. Polarizasyon Yöntemleri Yapay Uçla?ma (IP). Saç?lm?? ya da okside olmu? metal parçalar?n? aramada kullan?l?r. Ancak, parçalar?n az olmas? yeterli büyüklükte belirti elde etmeyi engeller. Do?al Uçla?ma (SP). Deniz alt?ndaki bat?klar?n yerlerini dirençli tümülün ya da ?ehir kal?nt?lar?n?, derine gömülü metalik cisimleri, eski su kanallar?n? bulmada önemli yer içerir. Elektromagnetik (EM) Ölçüler Di?erleri en h?zl?, çal??an yerdeki birimlerin iletkenlik ayr?l?klar?na göre ay?ran irkitim yöntemidir. Henüz tümüyle okside olmam?? eski metalik parçalar?n, eski ocak gibi magnetik belirti veren yerlerin, ayn? i?areti veren güncel metalik çöplüklerden ay?rt edilmesinde, mezar içlerinde metalik parça olup olmad???n? anlamada kullan?l?r. Yeralt? radar? (ground proping radar) arkeolojide kullan?lan en yeni elektromagnetik ayg?tt?r. Yüksek frekansta yollanan dalgalar?n yeralt?ndaki süreksizliklerden yans?ma h?z?n? ölçerek, adeta yeralt?n? görüntüleyen bu yöntemin uygulamas?n? s?n?rlayan etmenler, yüzey iletkenli?i ya da kil katman?n?n alttan gelecek bilgileri örtmesidir. S?? mezarlar?n, sütunlar?n, temellerin bulunmas?nda ba?ar?l? olmu?tur. Yeralt?na bakan radar, ço?unlukla hacim içindeki su oran? de?i?iminden kaynaklanan, yerin dielektrik özelliklerini haritalar. O nedenle yeralt? radarlar? metal ya da metal olmayan dielektrikle ayr?l?klar?na duyarl?d?r. Esas olan elektromagnetik darbenin süreksizli?e gidip gelme yans?ma zaman?n? ölçer. Radiometrik Yöntem ?nsan iskeleti, yemek art?klar? ya da di?er organik gereç y???nlar?n?n önemli oranda üretti?i kalsiyum fosfat?n, ancak alg?lanabilir düzeydeki radyo çekirdeklerinin alg?lanmas?na dayan?r. Gömülü duvarlar?n ve bo?luklar?n aranmas?nda nötron da??l?m? yöntemi denenmi? olsa da radyasyon tehlikesi nedeniyle bu yöntem fazlaca kullan?lmaz. Sismik Yöntem Yeralt?na yollanan ses dalgalar?n?n gidi?-geli? zaman?n? ölçmeye dayan?r. Türlü uygulamalarda sismik k?r?lma yöntemi çok az ba?ar?l? olmu?tur. Ancak 20 ile 3000 hz aras?nda taramal? sinyal üretilen sars?nt?lar?n yans?malar?n? alg?layan sonik spektroskopi, özellikle bo?luklar?n bulunmas?nda ba?ar?l? olmu?tur. Ses-yans?tma yöntemi (acoustic-reflection-sidescan sonar) ise deniz ortam?nda bat?k kentlerin, gemilerin, deniz çökellerinin yer ve kal?nl?klar?n? bulmada kullan?l?r. Sismik yans?ma yöntemleri, maliyet ve uygulama s?n?rland?rmalar? nedeniyle daha az kullan?l?r. Yüksek Ayr?ml? Sismik Ölçüler. Arkeolojide kullan?lan yüksek ayr?ml? sismikte, yere sars?nt? üreteci ile yollanan dalgan?n frekans? 3.5 kHz ile 7 kHz aras?nda de?i?ir. Ölçülerin maliyeti di?er jeofizik yöntemlere göre pahal? oldu?undan seyrek olarak ve genellikle denizde kullan?l?r. Sismik K?r?lma ve Yans?ma Ölçüleri. Sismik K?r?lma çal??malar? yapay dolgu kal?nl???n?n ve ilksel topografyan?n yanal h?z süreksizliklerinin belirlenmesinde yard?mc? olmu?tur. Belli bir al?c?-verici aral??? (dx) için dizgeyi do?rultu boyunca kayd?rarak ölçülen t-geli? (travel time) de?i?imi, arkeolojik kal?nt?lar üzerinde erken geli? belirteçleri vermi?tir. Ta? ve tu?ladan olu?mu? arkeolojik kal?t?lar üzerinde özdirenç, yüksek sismik h?z, erken sismik dalga geli?i, art? polarizasyon belirteçleri uyum içinde denenmi? görülür. Gravite Yöntemi Gereçlerin yo?unluk ayr?l?klar?ndan kaynaklanan yerçekimi ivmesindeki de?i?imlerin ölçülmesine dayanan arkeolojik ara?t?rmalarda yeterli yüksek ve teren düzeltmesi yap?lamad???ndan az kullan?l?r. Daha çok gravi-gravidienti ölçülerek yeralt? bo?luklar? ve büyük yap?lar ara?t?r?l?r.

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal gösterime geğ Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde

Konuyu Toplam 1 Üye okuyor. (0 Kayıtlı üye ve 1 Misafir)