E s k i H u k u m u z d a


H A K İ M


Mecellenin(*) on altıncı kitabı “Yargılama hakkındadır”; bir giriş ve dört bölümdür. Aşağıda günümüz Türkçe’sine çevirerek özgün metinleriyle birlikte sunduğum bu “Kitab”ın, “Giriş” ile birinci bölümünün ilk üç ayrımı, özellikle hakimlerin nitelikleri ve adabı hakkındaki hükümler, adli yaşantımızda uzun süre etkili olmuştur. Bir bakıma,hakimliğin “meslek kuralları”dır. Şimdilerde nasıldır bilmiyorum, Ellili,altmışlı yıllarda,”Hâkim,hakîm,fehîm,müstakim ve emîn,mekîn,metîn olmalıdır”(Hakim;bilge,anlayışlı,doğru ve güvenilir,saygın,metin olmalıdır) tanımı,adliye koridorlarında,başta hakimlerimiz,çok sık tekrarlanırdı.

Cengiz İLHAN



O N A L T I N C I K İ T A P
KİTAB – SADİS - AŞER
Y A R G I L A M A K İ T A B I
KİTAB - ÜL - KAZA

Yargılama hakkındadır;bir giriş ve dört bölümdür.
Kaza hakkında olup bir mukaddime ile dört babı müştemildir

G İ R İ Ş
M U K A D D İ M E

Bazı hukuk (fıkh) terimleri hakkındadır.
Ba’zı istılâhat-ı fıkhiyye beyanındadır.

Madde 1784.- Yargılama,hüküm ve hakimlik anlamlarına gelir.
Madde 1784.- Kaza,hüküm ve hâkimlik ma’nalarına gelir.

Madde 1785.- Hakim,yurttaşlar arasında meydana gelen dava ve husumeti hukuka uygun olarak çözmesi için sultan tarafından atanmış kişidir.

Madde 1785.- Hâkim,beyn-en-nas vuku’ bulan da’va ve muhasamayı ahkâm - meşruasına tevfikan fasl ve hasm için taraf – ı sultanîden nasp ve tayin olunan zattır.

Madde 1786.- Hüküm,hakimin taraflar arasındaki davayı çözüp,bitirmesidir. Bu da ikiye ayrılır
Birinci kısım: Hâkimin hüküm verdim,iddia olunan şeyi ver demek gibi sözler ile davalıyı dava konusu isteği yerine getirmekle yükümlü kılmasıdır. İşte buna yükleyici yargı,hak verici yargı (davanın kabulü) denir.
İkinci kısım: Hakkın yoktur, davan yersizdir demek gibi sözler ile hâkimin davacının davasını görmemesidir ( önlemesidir) . Buna da yargılamanın reddi denir.

Madde 1786.- Hüküm,hâkimin muhasamayı kat’ ve hasmeylemesidir. Bu dahi iki kısımdır.
Kısm-ı evvel : Hâkimin,hükmettim,iddia olunan şey’i ver demek gibi sözler ile mahkûm-un-bihi mahkûm-un-aleyhe ilzam etmesi,ya’ni lâzım kılmasıdır. İşte buna kaza-i ilzam ve kaza-i istihkak denir.
Kısm-ı sâni: Hakkın yoktur,münazeadan memnu’sun demek gibi sözler ile hâkimin müddeiyi münazeadan men’ etmesidir. Buna dahi kaza-i terk denir.

Madde 1787.- Hükmün konusu ,hâkimin aleyhine karar verilene yüklediği şeydir. Bu davanın kabulünde davacının hakkının yerine getirilmesi,davanın reddinde ise davacının davasından vazgeçmesidir.

Madde 1787.- Mahkûm-un-bih,hâkimin mahkûm-un-aleyhe ilzam ettiği şeydir ki kaza-i ilzamda müddeinin hakkını ifa etmesi ve kaza-i terkde müddeinin münazeadan vazgeçmesidir.

Madde 1788.- Aleyhine hüküm verilen kimse,davayı kaybedendir.
Madde 1788.- Mahkûm-un-aleyh,aleyhine hükmolunan kimesnedir.

Madde 1789.- Lehine hüküm verilen kimse,davayı kazanandır.
Madde 1789.- Mahkûm-un-leyh,lehine hükmolunan kimesnedir

Madde 1790.- Tahkim,tarafların aralarındaki husumet ve davalarını çözümlemesi için rızaları ile bir başka kimseyi hâkim tayin etmelerinden ibarettir. Bu kimseye kelimenin iki harfinin üstün olması ile hakem ve mim harfinin eklenmesi ha harfinin üstün olması ve kaf harfinin daha da üstün olması ile muhakkem (belirleyeci,tayin edici) denir.
Madde 1790.- Tahkim,hasmeynin husumet ve da’avaları fasl için rızaları ile âhar kimseyi hâkim ittihaz eylemelerinden ibarettir. Ol kimseye fethateyn ile hakem ve mim’in zammı ve ha’nın fethi ve kâfı’ı müşeddede- i meftuha ile muhakkem denilir.

Madde 1791.- Mahkemeye getirilemeyen davalıya hakim tarafından tayin edilen kişiye görevlendirilmiş vekil denir.
Madde 1791.- Vekil-i musahhar,mahkemeye ihzar olunamayan müddeaaleyhe h”akim tarafından nasp olunan vekildir.