Burdur

04-01-2007, 12:43 AM

Neolotik Ça?a kadar inmektedir.1957-1960 y?llar? aras?nda Prof.J.Mellaart taraf?ndan Hac?lar’da yap?lan kaz?larda Neolitik kültürün bütün ayr?nt?lar?n? ortaya ç?karm??t?r. Bu bulgular M.Ö.7000 y?llar?na inmektedir. Yine 1978-1988 y?llar? aras?nda Kuruçay Höyükte ve 1989-1992 y?llar? aras?nda Bucak Höyücek Höyükte Prof.Dr.Refik DURU taraf?ndan yap?lan kaz?larda da Neolitik ça??n kültürüne rastlan?lm??t?r. Bu ça??n en önemli özelli?i: ?nsanlar?n,hayvanlar? evcille?tirmesi,çanak-çömlek yap?m?n? ö?renmi? bulunmas?d?r. Anadolu’nun ilk heykelcikleri olarak bilinen ANA ?LAHE’yi temsil eden pi?mi? toprak figürünler ve süs e?yalar? Neolitik Ça?da Hac?lar?n en önemli eserleridir.

Kalkolitik Ça?; Neolitik ça?dan sonra gelen M:Ö.5400-3000 y?llar? aras?ndaki ça?d?r. Bu ça?da ta?,kemik ve a?aç aletlerin yan?s?ra,madenin de kullan?lmaya ba?lam?? olmas? en önemli özelli?idir. Kuruçay Höyükte bulunan madeni keskiler,ok uçlar? gibi aletler ça??n özelli?ini yans?t?rlar. Ayr?ca U?urlu Höyük,K?z?lkaya Höyük,Karamanl? Çamur Höyük,Tefenni Beyköy Höyükte bu ça?? destekleyen malzemeler elde edilmi?tir.M.Ö. 3000-2000 y?llar? aras?na tarihlenen Eski Tunç Ça??nda,medeniyet daha geli?mi?,ta? aletlerin yerini tunçtan yap?lan aletler alm??t?r. Ça??n özelliklerini yans?tan bir ba?ka grup da,pi?mi? toprak ve mermerden yap?lm?? keman tipi idollerdir. ?limizde Yass?güme Höyük,Burdur Höyük,?ncirdere Höyük,Tepecik Höyük gibi yerle?im yerlerinde eski tunç ça?? malzemesi yayg?n olarak tespit edilmi?tir.?limiz,Antik ça?larda. bugünkü s?n?rlar? ile Isparta ve Antalya illerini de içine alan antik P?S?D?A bölgesinde kalmaktad?r. Bu bölge Pers döneminin ortalar?na kadar karanl?kta kalm??,henüz ayd?nlat?lamam??t?r. Bölge, M.Ö. 2000 y?llar?nda ARZAVA konfederasyonunun siyasi merkezi olmu?tur. Bu durum M:Ö. 1000 y?l?na kadar çe?itli toplumlar?n yerle?mesiyle devam eder.M.Ö. 8.yy’da Pisidia’n?n bat? bölgesi Friglerin hakimiyetine girmi?tir. Yar??l? Gölü’ndeki yerle?im yerinde Frig keramiklerinin bulunmas? bu tezi desteklemektedir. M.Ö. 696-676 Frig devletini y?kan Lidyal?lar?n bölgeye hakim oldu?unu görüyoruz.M.Ö. 546 y?l?nda Lidyal?lar? yenen Persler,bölgeyi ele geçirmi?lerdir. M.Ö. 334’te Büyük ?skender,Biga Çay? kenar?nda Persleri ma?lup eder ve Anadolu’ya yönelir. Önce Bodrum,Milet ve Phaselis’i al?r. Daha sonra Perge,Side,Aspendos’u al?r ve M.Ö.333’te de Sagalassos ve Kremna’y? da zapteder. Büyük ?skenderin M.Ö. 323 y?l?nda ölümü,imparatorlu?un payla??lmas?na sebep olur.

Bölgeye, M.Ö. 321 y?l?nda komutan Antigonos hakim olur.Fakat M.Ö.301 y?l?nda ?psos Sava??nda Selefkoslulara yenilince ülkesini kaybeder. Selefkoslardan sonra bölge,Bergama krall???na ve daha sonra da Roma’ya ba?lan?r. Bu durum,M.S. 395 y?l?na kadar devam eder. Bu y?l Roma ?mparatorlu?u ikiye bölünür;bölge Do?u Roma(Bizans) idaresine girer. Bu durum M.S. Xl yy sonlar?na kadar devam eder ve bu tarihten itibaren Türk hakimiyeti ba?lar. Roma ça??nda Psidia’n?n her taraf?nda kesif bir yerle?me vard?r. Bir çok yeni ?ehir kurulmu?, eski merkezler yeniden onar?lm??t?r.

?L?M?Z?N TÜRK TAR?H? DÖNEM?
1071 Malazgirt Meydan Muharebesinden sonra ise bölge; s?ras?yla Selçuklular, Hamito?ullar? ve Osmanl?lar?n hakimiyeti alt?na girmi?tir.

Anadolu’ya yay?lan O?uz boylar? muhtemelen 1075’lerde o zaman Psidia diye adland?r?lan bölgeye ve Burdur’a yerle?meye ba?lad?lar. ?lk yerle?im yerleri ?ekerp?nar?-Hamam bendi mevkii olmu?tur. Ço?unlu?u K?nal? a?iretinden olan Türkmenler, en az 2000 çad?rdan meydana gelen bir toplulukla yerle?im yerleri kurmaya ba?lad?lar. Ba?lang?çta kendi ba?lar?na hiçbir devlete ba?l? olmadan ve kom?ular? olan Bizansl?larla mücadele ederek varl?klar?n? sürdürdüler. Bu mücadelelerin en önemlisi Dinar yak?nlar?nda Bizansl? Manüel Kommenos komutas?ndaki orduyu yenmeleridir.

Bilhassa Haçl? Seferleri döneminde Selçuklu Hükümdar? I. Mesut ve II. K?l?çarslan'?n Erle ovas?nda bu orduyu yenilgiye u?ratmas? Selçuklu Hakimiyetini bu bölgede kolayla?t?rd?. Selçuklu Hükümdar? II. ?zzeddin K?l?çarslan Denizli, Uluborlu, Burdur ve Antalya'ya kadar olan bölgeyi ve Türkmen a?iretlerini idaresi alt?na ald?.

Fakat Türkmen a?iretleri üzerinde tam bir otorite sa?layamad?. Bölge; 1219 ve 1236 y?llar?nda tekrar I. Keykavus ve Alaaddin Keykubat taraf?ndan al?nd?. Böylece, bölge kesinlikle Selçuklu hakimiyetine girmi? oldu. 1257 y?l?nda Selçuklu Devleti üç karde? aras?nda pay edildi. Fakat II. Alaaddin Keykubat ölünce, II.?zeddin ve IV. Rukneddin K?l?çarslan aras?nda payla??ld?. Ama iki karde? aras?nda ç?kan ?ava?ta Rukneddin yenildi ve Burdur kalesine hapsedildi. 1259 tarihinde hapisten ç?karak Selçuklu taht?na oturdu. Rukneddin K?l?çarslan hapis dönemi olaylar?n?n intikam?n? almaya ba?lad?. Bu yüzden huzursuzluk artt?. Bu arada Baba ?lyas ve Baba ?shak isyanlar? da devletin otoritesini sarst?. Ve nihayet Selçuklu Devleti 1303 y?l?nda tamamen ortadan kalkt?.

Bu otorite bo?lu?undan istifade eden Selçukluya ba?l? a?iret ve oymaklar?n "Uç" Beyleri de kendi ba?lar?na hükümet kurmaya ba?lad?lar.

Antalya ve Denizli'nin Türk hakimiyetine girmesinden sonra ak?n ak?n gelen a?iret ve oymaklar, bilhassa Kay?, Av?ar, Bay?nd?r, Bü?düz, Yaz?r, Yiva ve di?erlerinin toplam? 200 bin çad?ra ula?m??t?. Bu türkmen nüfusunun merkezi de Burdur olmu?tur. Celaleddin Harzem?ah'?n komutanlar?ndan ve Yomut kabilesinden olan Hamit Bey, Selçuklular?n döneminde Burdur ve Ç??ral?'ya kadar olan bölgenin s?n?r beyiydi. Selçuklunun y?k?lma dönemine denk gelen Hamito?ullar? Beyli?inin esas kurucusu Hamit Bey'in torunu olan Felekeddin Dündar Beydir. Bir "Uç" beyi olan Dündar Bey, beyli?ini Burdur'da ilan ederek, beyli?ini dedesinin ad?na hürmeten "Hamito?ullar?" olarak duyurdu. Hamito?ullar?n?n en parlak dönemi Dündar Bey'in zaman?d?r. Beyli?in s?n?rlar? geni?lemi?, Antalya, Gölhisar ve Korkuteli beyli?e kat?lm??t?r. Burdur ili, dönemin en önemli merkezi olmu?tur. Sanat, ticaret ve nakliye geli?mi?tir.

?lhanl?lar Anadolu’ya geldi?inde di?er beylikler gibi Hamito?ullar? da ba?l?l?klar?n? Ba?vezir Emirçoban’a bildirerek, ?lhanl? f?rt?nas?n? kazas?z atlatma yoluna gitmi?tir. Emirçobano?lu Timurta?’? (Demirta?), Anadolu Valisi olarak atam??t?r. Timurta? Anadolu’daki beylikleri tek tek ortadan kald?rmaya ba?lam??t?r. Hamito?ullar?'n?n da üzerine yürüdü. Dündar Beyi 1323 y?l?nda Antalya’da öldürdü ve Hamito?ullar?n?n topra??n? ilhak etti. Bu durum kar??s?nda Dündar Beyin o?ullar? memleketten kaçt?lar. Bu hakimiyet 1327 y?l?na kadar devam etti. O?lunun yapt?klar?n? tasvip etmeyen Emirçoban, Anadolu’ya gelerek o?lunu ortadan kald?rmak istedi. Timurta? M?s?r’a kaçt?, fakat orada öldürüldü.

Dündar Beyin o?lu H?z?r Bey E?irdir’e gelerek Hamito?ullar?'n?n topraklar?n?n bir k?sm?nda hakimiyet kurdu.

H?z?r Beyin ölümünden sonra yerine, Dündar Beyin di?er o?lu ?shak Bey geçti. ?shak Beyin Bey?ehir ve Ak?ehir’e kadar beyli?in s?n?rlar?n? geni?letti?ini görüyoruz.

?shak Beyin 1335’te ölümünden sonra yerine o?lu Muzafereddin Mustafa Bey geçti. Onun da yerine o?lu Hüsameddin ?lyas Bey 1349’da ba?a geçti. ?lyas Bey Karamano?ullar?yla sava?t? fakat, topraklar?n? kaybetti. Germiyano?ullar?n?n yard?m?yla topraklar?n? geri ald?.

Yerine geçen Kemaleddin Hüseyin Bey, Karamano?ullar?’n?n sald?r?s?na u?rad?. Ama Osmanl?lar ve Germiyano?ullar?’n?n yard?m?yla kurtuldu.

Bu s?rada Anadolu’nun Sö?üt Bölgesinde gittikçe büyüyen ve kuvvetlenen ve Osmano?ullar? taraf?ndan kurulan Osmanl? Devleti dikkat çekiyordu. Osmanl? padi?ah? Murat Hüdavendigar Kosova’da ?ehit olunca yerine o?lu Y?ld?r?m Beyaz?t geçmi?ti. Y?ld?r?m Beyaz?t’?n hükümdarl???n? ba?ta Karamano?ullar? olmak üzere di?er beylikler de tan?mad?lar. Y?ld?r?m Beyaz?t Anadolu’ya geçerek bu beylikleri teker teker ortadan kald?rd?. Hamito?ullar? Beyli?ini de ortadan kald?rarak Anadolu Beylerbeyli?inin merkezi olan Kütahya’ya ba?lad?. (1391)

Böylece Hamito?ullar? ve di?er beylikler ortadan kalkm?? ve Anadolu’da Türk Birli?i sa?lanm??t?r. Hamito?ullar?n?n son beyi Kemaleddin Hüseyin Beyin o?lu Mustafa Bey, Osmanl? komutan? olarak görev alm??t?r. Böylece Burdur’un Osmanl? Dönemi ba?lam??t?r

Osmanl? ?ehzadelerinden I. Beyaz?t ve ll. Selim Kütahya’da Beylerbeyi olarak bulundular. ll. Beyaz?t zaman?nda ?ah Kulu ayaklanmas? ortaya ç?km??t?r. ?ah Kulu ?ehzade Korkut’un Antalya’dan Manisa’ya giden hazinesini ya?malam??, Antalya, ?stanos, Elmal?, Burdur ve Keçiborlu’yu basarak, buralar?n kad?lar?n? ve birçok insan? öldürmü?tür. ?ah Kulu sonunda ?ran’a s???nm?? ve böylece tehlike ortadan kalkm??t?r.

XVl. yy'a kadar Burdur'da önemli olaylar olmam??t?r. 1522’de de Burdur Tirkemi? ?lçesi merkezi durumundad?r. Bu dönemde ?ehir eskiye nazaran daha geli?mi?tir.

XVl. yy'?n sonuna do?ru ?ehir biraz daha büyümü?tür. Ekonomi canlanm??t?r. Bu bak?mdan verilen vergiler fazlala?m??t?r.

1839 Tanzimat hareketinden sonra Burdur, Kütahya ilinden ayr?larak Konya ilinin Isparta kaymakaml???na ba?land?. 1850 y?l?na kadar bu ba??ml?l?k sürdü.

Daha sonra ba?ta Saden o?lu Hac? ?smail A?a olmak üzere Burdur’un Sancak olmas? için u?ra?m??lar ve 1872 y?l?nda Burdur sancak olmu?tur. Burdur’un ilk sancakbeyi Mehmet ?zzet Pa?ad?r.

Osmanl? Devleti 1914’de 1. Dünya Sava??na kat?l?nca bütün yurtta seferberlik ilan edilmi? ve ayn? y?l Burdur’da ?iddetli bir deprem olmu?, yakla??k 4000 ki?i ölmü? ve ?ehrin önemli dini yap?lar? bu depremde y?k?lm??t?r.

Her iki felaket birle?mi? ve Burdurlular birkaç y?l bu kötü ?artlar alt?nda ya?am??lard?r.

1920 y?l?nda müstakil mutasarr?fl?k olan Burdur, do?rudan hükümet merkezi olan ?stanbul’a ba?lanm??t?r. 1.Dünya Sava??n?n yenilgi ile neticelenmesinden sonra ?talyanlar Antalya’ya asker ç?kard?lar. Burdur’a gelerek merkez komutanl??? kurdular. Burdur dü?man?n yurttan at?lmas?ndan sonra kurulan yeni Türkiye Cumhuriyetinde 1923 y?l?nda ?l olarak yerini alm??t?r.

KÜLTÜR VE TUR?ZM
Bat? Akdeniz, Ege ve Orta Anadolu Bölgeleri aras?nda iklim,jeolojik yap? bak?m?ndan bir geçit alan? olan Burdur ?l’i; tarihi hadiselerde de, bilhassa Pisidia, Roma ve Selçuklular devrinde de bir geçit alan? olmu?tur. Mevcut antik ?ehirler ve hanlar, daha çok yerle?imden ziyade, Ege k?y?lar?nda bulunan Efes ve Bergama gibi büyük tarihi yerle?im yerleri ile, Side, Aspendos gibi Bat? Akdeniz sahilinde bulunan büyük ve tarihi yerle?im yerleri aras?nda gerek sava?lar, gerek idari yönden ve gerekse o zaman?n sportif temaslar? yönünden de bir geçit alan?d?r. Selçuklular devrinde de ilin, bilhassa Bucak ?lçesi civar?, Akdeniz’de bulunan Alanya ve Antalya’n?n, Konya ile ba?lant?s? bak?m?ndan bir geçit alan? olmu?tur. Bundan dolay?d?r ki, Burdur ?li; folklorunda, kültüründe, sosyal ya?ant?s?nda, hatta ekonomisinde oldu?u gibi, bugün de önemli bir transit merkezidir. Bat?dan, Orta Anadolu’dan,Akdeniz’e, hatta Fethiye gibi güney Ege sahillerine giden bütün yollar Burdur ?linden geçer.

Do?al ve tarihi zenginlikler, iklim, folklor, tar?m, tabiat gibi turizm unsurlar?, Burdur’a birçok bölgemizden daha fazla avantaj sa?lamaktad?r. Türkiye turizminde önemli bir yeri olan Akdeniz, Ege ve Orta Anadolu bölgeleri aras?nda tabiat güzellikleri, tarihi zenginlikleri ve folklor olmak üzere üç önemli turizm unsuru buray? bir turistik cazibe merkezi haline getirmektedir.Burdur, Göller Bölgesi'nin karakteristi?ini en güzel ?ekilde aksettiren ilimizdir.

K?? aylar?nda E?eler Da??nda kayak yapmaya, yaz aylar?nda ise bilhassa Burdur, Salda, Yar??l?, Karata? ve Gölhisar Gölleri ile, Yaprakl? ve Karacaören Baraj Gölleri; yüzmek, avlanmak ve su sporlar? yapmaya son derece elveri?li yelerdir. Bu göllerin etraf?nda bulunan da? ve tepeler ormanlarla kapl?d?r. Bu ormanlar içerisinde çoban çe?meleri, en eski medeniyet kal?nt?lar?, göl k?y?l?r?nda temiz kumsallar, bozulmam?? do?a, en leziz Türk yemekleri, Türk motifleri ile i?lenmi? kilim ve hal?lar, ?ifal? sular, k?vrak Teke Yöresi musikisi ve Burdur folkloru ile, tabiat harikas? ?nsuyu Ma?aras? gibi tabiat?n Burdur iline turizm yönünden ba???lad??? güzelliklerdir. Salda gölü yurt içi ve yurt d???ndan gelen gençlere ucuz tatil imkan? sa?layan tesis ve kamp merkezlerine sahiptir. Hamido?ullar? (Hamito?ullar?) Beyli?i Isparta ve E?ridir havâlisinde kurulan Türk beyli?i. Türkiye Selçuklu Devleti, 13. as?r sonlar?nda iyice zaafa u?ray?p, ?lhanl?lar?n nüfuzu alt?na girdikten sonra, bat? hududundaki Türk a?iretleri de kendi ba?lar?n?n çaresine bakarak, toplanmaya ve bir idare kurmaya ba?lam??lard?.

Ayn? tarihlerde Isparta, E?ridir ve havâlisinde bulunan Hamid a?ireti de, ba?lar?nda bulunan ?lyas bin Hamid Beyin o?lu Feleküddin Dündar Beyin reisli?i alt?nda, merkezleri Uluborlu ve sonra eski ad? Prostana olan E?ridir olmak üzere Hamido?ullar? Beyli?ini kurdu. Beyli?in kurulu?u, on üçüncü asr?n son çeyre?i içindedir. Hamid Bey ile o?lu ?lyas Bey, Selçuklular?n