Hudeybiye andla?mas?ndan sonra müslüman olan sahabi. Amr b. el-Âs b. Vâil b. Hi?âm b. Saîd b. Selhem b. Amr b. Kusay b. Ka'b b.Lüey.

Ad?, Amr, künyesi Ebu Abdullah veya Ebu Muhammed'dir. Babas? Âs, annesi Nâbi?a'd?r. Amr'?n soyu Ka'b b. Lüey'de Hz. Peygamber (s.a.s.)'le birle?ir. Kurey? kabilesinin Sehmo?ullar?ndand?r. Sözü dinlenen ve çevresini rahatl?kla etkisi alt?na alabilen bir ki?ili?e sahipti.

Amr, mü?riklerin zulmünden uzakla?mak için Habe?istan'a hicret eden müslümanlar?n tekrar Mekke'ye geri gönderilmesi maksad?yla Necâ?i'ye gönderilen elçi heyetine ba?kanl?k etti. Fakat müslümanlar? geri getiremeyince onlara kar?? dü?manca davrand?. Bedir, Uhud, Hendek sava?lar?nda mü?riklerin yan?nda yer alarak ?slâm'a kar?? sava?t?.

Kurey? mü?riklerinden ya?l?lar?n ölümünden sonra müslümanlara olan kin yava? yava? siliniyordu. Amr, Hendek sava??ndan sonra da mü?riklerin hareketlerinin sonuçsuz kalaca??n?, müslümanlar?n galip gelece?ini anlad?. ?çinde ?slâm'a kar?? bir sevgi uyanmaktayd?. Nihayet mü?riklerle ili?kisinin koptu?u, Hudeybiye anla?mas?na kat?lmay?p, ?slâm'a gönül vermeye ba?lad??? görüldü. Amr, Hicretin 8. y?l? (629) Medine'ye geldi. Hz. Hâlid b. Velid'le birlikte ayn? gün Hz. Peygamber'e bey'at etti.

Mekke'nin fethinden önce Cüzam, Lahm, Kudaa, Âmile, Beliy ve Uzre kabîlelerinin bir araya gelerek Medine'yi ku?atmak amac?nda olduklar? haberi Hz. Peygamber (s.a.s.)'e ula?t?. Resulullah, Ensâr ve Muhâcirlerden olu?an üçyüz ki?ilik bir kuvvet haz?rlad?. Bu kuvvetin ba??na komutan olarak Amr'? getirdi. Beliy ve Uzre kabilelerine u?ramas?n?, akrabalar?n?n yard?m?n? sa?lamas?n? da emretti. Beliy kabilesi Amr'?n dedesi Vâil'in day?lar? olurdu. Amr, Cüzaml?lar?n yurduna vard???nda onlar?n haz?rl???n? ve yapt?klar? y???na?? gördü. Peygamberimiz (s.a.s.)'den yard?m istedi. ?kiyüz ki?ilik takviye kuvveti gönderildi. Mü?rikler, müslümanlar kar??s?nda direnç gösteremediler, her biri bir tarafa da??ld?. Amr da ordusuyla birlikte Medine'ye döndü.

Amr, Mekke'nin fethinden sonra Suva putunu y?kmas? için Hz. Peygamber (s.a.s.) taraf?ndan görevlendirildi. Bir müddet sonra da Umman'a gitti. Umman hükümdar?na Resulullah'?n mektubunu sundu. Hükümdar?n ve çevresinin müslüman olmas? sonucu Umman valili?ine getirildi. Zekât ve sadakalar?n toplanmas?nda, da??t?lmas?ndan Umman hükümdar?yla çevresinden yard?m gördü. Hz. Peygamber'in vefat?na kadar burada kald?.

Hz. Ebu Bekir (r.a.) zaman?nda zekât ödemekten kaç?nanlarla sava?t?. Onlara boyun e?dirdi. Bu olaydan sonra Suriye'de ba?lat?lm?? bulunan ?slâmî cihat için ?am'a gitmek istedi?ini Hz. Ebu Bekir'e aç?klad?. Hz. Ebu Bekir (r.a.) kendisinin Umman'a bizzat Allah elçisi taraf?ndan görevlendirildi?ini bildirdi. Fakat iste?inede engel olmak istemedi. Bizans ordular?n?n Suriye'den kovuldu?u, ?slâm'?n bölgeye hakim k?l?nd??? Ecnâdin, ?am ve Yermuk sava?lar?nda görev ald?. Filistin'in fethinde yararl?klar gösterdi. Kudüs'ü fethetti ve ?ehir bizzat halife Hz. Ömer (r.a.) taraf?ndan yap?lan bar?? antla?mas?yla müslümanlar?n eline geçti.

Arka arkaya yap?lan ?slâmî fetihler Amr'? ?evklendirdi. Amr, hareketli ve cevvâl bir insand?. Uzun uzun dü?ünmek pek i?ine gelmezdi. Çabuk karar verir, verdi?i karar? da hemen uygulamak isterdi. Bu nedenle M?s?r'?n ?slâm hâkimiyetine al?nmas? ve fethedilmesinin gerekti?ini halife Hz. Ömer (r.a.)'a bildirdi. Hz. Ömer, müslümanlar?n sava? yorgunu oldu?unu, güçlerinin zay?flad???n? belirtti. Fakat her ?eye ra?men Amr, halifeyi ikna etmeyi ba?ar?p, M?s?r üzerine yürüdü. Hz. Ömer, Zübeyr b. Avvâm komutas?nda bir ordu haz?rlay?p, takviye kuvvet olarak Amr'a gönderdi. Amr komutas?ndaki ordu Babilyon, Ari? ve Fustat (Kahire)'? fethederek M?s?r'? müslümanlar?n topraklar? aras?na katt?. Amr, Halifenin izniyle ?skenderiye üzerine yürüdü. Uzun ve yorucu bir muhasaradan sonra Mukavk?s'la yapt??? anla?ma sonucu K?btîler'den yard?m gördü. Nihayet ?skenderiye'nin fethi gerçekle?ti. Yolun aç?ld???n? gören Amr, Merka ve Zuveyle üzerine yürüdü. Her iki ?ehir de haraç ve cizye vermeyi kabullendiler.

Akdeniz sahilinin ve Afrika'n?n en önemli kentlerinden biri olan Trablusgarb iki ayl?k muhasaradan sonra fethedildi; Bu büyük fetihlerin gerçekle?mesi ve Kuzey Afrika'n?n ?slâmla?t?r?lmas? sonucu Amr, Hz. Ömer'in emriyle M?s?r valili?ine getirildi. Hz. Ömer'in ?ehadetinden sonra Bizans'?n ?skenderiye valisi ?slâm'a kar?? ayakland?. Vali, Bizans'?n tahriklerine aldan?yordu. ?skenderiye, Bizans'?n müstemlekesi idi. ?mparator, ?skenderiye'nin elden ç?kmas?n? bir türlü hazmedemiyordu. M?s?r'?n yerli halk? K?btîler, anla?malar?na sad?k kald?lar. Hz. Osman taraf?ndan ordu komutanl???na atanan Amr'?n yard?m?na ko?tular. Bizans ordular?n?n komutan? Manuel çarp??malar s?ras?nda öldürüldü. Zafer tekrar müslümanlar?n olmu?tu. Amr, Hz. Osman zaman?nda M?s?r valili?inden azledildi. Bu olay, Hz. Osman'la Amr'?n aras?n?n aç?lmas?na sebep oldu.

Hz. Ömer zaman?nda Amr b. el-Âs hakk?nda baz? ?ikâyetler gelmeye ba?lay?nca, Hz. Ömer, Amr'a a??r bir mektup yazd?. Bu ?ikâyetler Hz. Osman zaman?nda da tekrarland?. Vergi toplama meselesinde Abdullah b. Sa'ad'a müdahale etti?i ve fazla harcamada bulundu?u ileri sürüldü. Bu tür ?ikâyetler sonucu Amr, görevinden azledildi. Bu olaydan sonra Amr, siyaset sahnesinden çekildi. Hz. Osman'a k?rg?nl???na ra?men aç?kça ona kar?? cephe almad?. Bir müddet Filistin'de kald?. Hz. Osman'?n ?ehit edildi?i günlerde Filistin'de bulunuyordu.

Amr, Hz. Ali ile Muâviye'nin ihtilaflar?n?n su yüzüne ç?kmas? ve Cemel vak'as?ndan sonra yeniden siyasî hayat?n içine girdi. Önceleri Hz. Ali'nin Hz. Peygamber ile akrabal??? sebebiyle hilafete onun daha lây?k oldu?unu ileri sürerken daha sonra Muâviye'nin yan?nda yer ald?. Amr'?n Muâviye taraf?nda yer almas?n?n sebebinin Utbe b. Ebi Süfyan'?n arac?l??? ile ona M?s?r valili?inin vaadedilmesi oldu?u söylenmektedir. Hz. Ali, Muâviye'nin kendisine bey'at etmesi için elçi gönderdi. Muâviye ve Amr, Hz. Osman'?n katlini gündeme getirdiler. Hz. Ali'yi de katilleri korumakla suçlad?lar. Muâviye'nin bol maa? ve bah?i?ine tamah eden askerleri etraf?nda topland?lar. ?am ordusunun ba?komutanl???na Amr getirildi. ?am ordusu sava?? kaybedecek duruma gelince Amr, askerlere Kur'an sahifelerinin m?zraklar?n ucuna tak?lmas?n? ve kar?? tarafa do?ru f?rlat?lmas?n? emretti. O bununla Kur'an'?n hakemli?ine ba?vurman?n gerekti?ini ileri sürdü. Hz. Ali, bu i?in bir aldatmaca oldu?unu söyledi. Fakat çevresinde bulunanlara bunu kabul ettiremedi. Hz. Ali taraftarlar?n?n hakemli?ine Ebu Musa el-E?'ari, ?am ordusunun hakemli?ine Amr getirildi.

Amr b. el-As ile Muâviye öteden beri Araplar aras?nda ince fikirli kurnaz, politik meseleleri çözmekte mâhir kimseler olarak tan?n?rd?. Bu olayda da Amr ayn? tavr? tak?nd?. Ebu Mûsa'n?n insafl? ve adil tavr?ndan yararlanarak hakem olay?ndan galip ç?kt?. Amr, ile Ebu Musa el-E?'ari aras?nda müzakereler ba?lad?:

Amr: "Sen Osman'?n mazlum ve günahs?z olarak katledildi?ini bilirsin. "

Ebu Musa: "?üphesiz."

Amr: "Elbet sen Muâviye'nin ve Muâviye ailesinin Hz. Osman'a taraftar oldu?unu da biliyorsun."

Ebu Musa: "Bu da do?rudur."

Amr: "Ayette 'Hakl? bir sebep olmaks?z?n Allah'?n haram k?ld??? cana k?ymay?n. Her kim de haks?z yere öldürülürse biz onun velisine bir yetki vermi?izdir. ' (el-?srâ, 17/33) buyruluyor."

"Muâviye Kurey?'tendir. ?lk müslümanlardan de?ildir, fakat buna ne engel var? Kendisinde birçok kâmil s?fatlar mevcuttur. Mazlum halife her zaman onu himaye ederdi. Güzel tedbir ve siyasette yeganedir. Ümmü'l Mü'minin Hz. Habibe'nin karde?idir. Ayn? zamanda vahiy kâtibi olan sahabelerdendir . "

Ebu Musa: "Amr, Allah'tan kork. Bu kadar say?p döktü?ün faziletlerin hepsi Muâviye'de mevcut de?ildir. Genç olmas? hasebiyle hilâfete lây?k de?ildir. E?er hilâfet yaln?z asâlet ve ünvan ile olsayd?, Ali bu i?e daha çok hak sahibi olurdu. Hilâfet, takva ve fazilet sahiplerinin hakk?d?r. ?eref ve ilimle oldu?u takdirde elbette Ali'de bunlar?n hepsi vard?r. Osman'?n günahs?z ?ehit olup olmamas? bir delil te?kil etmez. Muâviye'nin beni tatmin etmesi yahut bana daha fazla yak?nl?k gösterece?i de bir mesele de?ildir. Bunlar?n da bir faydas? yoktur. Allah için yap?lan i?lerde rü?vet verilmez. Abdullah b. Ömer'in de ismini ortaya atabilir misin?"

Amr: "Sen ?bn Ömer'den raz? isen, benim o?lum da var. Sen de onun faziletlerini biliyorsun."

Ebu Musa: "Senin o?lun böyle bir görevi isteyip istememe konusunu daha iyi bilir."

Amr: "Halife öyle bir adam olmal?d?r ki, hem kendi i?ini idare edebilsin, hem de halk onu istesin."

Ebu Musa: "Müslümanlar bu sava?tan sonra bu i?in çözümünü bize b?rakt?lar. Allah göstermesin, bir daha böyle karga?al?k ç?kmas?n."

Nihayet uzun süren müzakerelerden sonra hakemler Hz. Ali ile Muâviye'yi azletme?e ve ba?ka birini halifeli?e getirmeye karar verdiler. ?ki taraf Dûmetü'l-Cendel'de topland?ktan sonra Amr, Ebu Musa'n?n ya?l? oldu?u için önce konu?mas?n? önerdi. Ebu Musa kalkt? ve "Ali'yi de Muâviye'yi de hilâfetten azlettim." dedi. Ard?ndan konu?an Amr ise sözünü büktü: "Ebu Musa Ali'yi azletti ise, ben Muâviye'yi azletmedim ve Muâviye'yi hilâfete nasbettim." Kûfeliler, Ebu Musa'n?n rü?vet ald???n? sanarak ona sald?rmak istediler, ama ?aml?lar Ebu Musa'y? kaç?rd?lar. Amr, Hz. Ali'ye aç?kça muhalif oldu. M?s?r'da Hz. Ali'nin tayin etti?i vali Muhammed b. Ebu Bekir'i kanl? bir sava?tan sonra ma?lûb ederek öldürdü ve yeniden M?s?r'? ele geçirdi.

Bu arada Hâriciler*, bütün ya?anan fitnelerin arkas?nda Muâviye, Amr ve Ali'nin oldu?unu iddia ettiler. Üçünün de öldürülmesine karar verdiler. Hz. Ali ?ehit edildi. Muâviye yaralanarak kurtuldu. Amr da suikast günü rahats?zlanarak mescide gidememi?, onun yerine namaz? k?ld?ran Harice ?ehit olmu?tu. Muâviye, Amr'a ?ahitler önünde bir yaz? imzalatarak, daima itaat etmesi ?art?yla M?s?r'a vali yapt?. M?s?r'da bir müddet valilik yapan Amr, hicretin k?rk üç veya ba?ka bir görü?e göre ellibirinci y?l?nda hastaland? ve ölüm dö?e?ine dü?tü. Yapt?klar?na çok pi?manl?k duydu. Abdullah ?bn Abbas onu ziyaret etti?inde hâlini sormu? ve o da "Ne sorars?n ibn Abbas, dünyay? az âbâd edip, dini çok harâp ettik" demi?tir. ?bn ?emmase de ölüm dö?e?inde onu ziyaret edip ona Cennet'le müjdelendi?ini hat?rlatt???nda ?öyle demi?tir: "En büyük devlet ve tesellim Lâ ilâhe illallah Muhammedu'r Resulullah't?r. Ben ?slâm'dan önce büyük hatalar ve günahlar i?ledim. E?er müslüman olup Resul-u Ekrem'in aff?na mazhar olmasayd?m mutlak Cehennemlik olacakt?m. Allah'a binlerce hamdolsun, müslüman olma ?erefine kavu?tum. Resul-u Ekrem (s.a.s.)'e bey'atla dünya ve ahiretimi kazand?m, Resul-u Ekrem bana 'Benden ne istiyorsun?' diye sordu?u zaman, 'Geçmi? hatalar?m?n aff?n? rica ediyorum' dedim. "?slâm geçmi? günahlar?ndan sorumlu tutmaz" buyurmu?lard?. Yaln?z içimde bir ukde vard?r ki, o da Resul-u Ekrem bana fazla muhabbet göstermediydi." Amr, Hz. Ali'ye kar?? yapt?klar?na pi?man olarak öldü (43/663). Mukattam mezarl???na gömüldü. Abdullah ve Muhammed adlar?nda iki o?lu vard?.

Amr ibn el-Âs hareketli bir karakterdeydi. Askerdi ve ömrü sava? alanlar?nda geçti. ?limle ilgisi yoktu, daha çok siyasî olaylar?n içinde yo?rulmu?tu. Amr, Resulullah'tan otuz dokuz hadis rivayet etti. Bunlardan üçü müttefekun aleyhtir. Baz? meselelerde garip k?yaslarda bulundu. Meselâ gusûl abdesti almadan teyemmüm ederek namaz k?l?nmas?na dair Zatu's-Selâsil seriyyesinde bir fetva vermi?, bunu Resulullah'a anlatt???nda Resulullah bu ictihad? i?itince gülmü?tü. Orta boylu, ?i?man, siyah sakall?yd?. Doksanüç y?l ya?ad?.

?amil ?A