KAVRAMLAR SÖZLÜ?Ü :

Arz (Dünya, Yer): Güne? Sistemi’nin Güne?’ten itibaren üçüncü gezegeni. Üzerinde ya?ad???m?z gök cismi.

Baily, Francis (1774-1844): ?ngiliz amatör astronom. 1836 Tam Güne? Tutulmas?’nda, Ay vadilerinden süzülen Güne? ???nlar?n?n Ay diskinin kenar?nda bir elmas yüzü?ü and?racak ?ekilde parlak ???nlar olu?turdu?unu ilk kez görüntülemi?tir. Bu olay Baily’s Beads veya Elmas Yüzük Etkisi (Diamond Ring Effect) olarak bilinir.

Co?rafik Koordinatlar: Arz’?n ekseni etraf?nda dönmesinden dolay? ?ekli küresel de?ildir. Ekvator k?sm? biraz daha ?i?kindir. Bu durum gözlemcinin çekül do?rultusunun tam Arz’?n merkezinden geçmemesine neden olur. Böylece Arz için iki enlem tan?m? ortaya ç?kar: astronomik ve co?rafik enlem. Co?rafik enlemi, gözlemciyi Arz’?n merkezine birle?tiren do?ru ile ekvator aras?ndaki aç? olu?turur. Halbuki astronomik enlemi gözlemcinin çekül do?rultusunun ekvatorla yapt??? aç? belirler. ?ki enlem aras?nda önemli bir fark vard?r. Boylam her iki sistem için de ayn?d?r. Ba?lang?ç meridyeni Greenwich’den geçmek üzere boylam, do?uya ve bat?ya do?ru ±180°’ye kadar ölçülür. Örne?in, ?stanbul’un enlemi 41°00¢45¢¢ Kuzey, boylam? ise 28°58¢00¢¢ Do?u’dur.

Gök küresi: Bir küre, merkez olarak kabul edilen sabit bir noktadan e?it uzakl?ktaki noktalar?n olu?turdu?u yüzey olarak tan?mlan?r. Y?ld?zlar veya daha genel anlamda gök cisimleri, merkezinde gözlemci bulunan yar?çap? çok büyük bir kürenin yüzeyi üzerinde da??lm?? noktalar gibi görünürler. Bu küreye gök küresi denilmektedir.

Ekliptik: Arz’?n Güne? etraf?nda dolan?rken olu?turdu?u düzlemin gök küresi ile olan arakesitinin meydana getirdi?i büyük daire. Güne?’in görünen hareketi ekliptik üzerindedir.

Fotosfer (I??kküre): Dünyam?z’? ayd?nlatan ???k Güne?’in fotosferinden gelir. Güne?’in üç d?? atmosfer tabakas?ndan en altta olan?d?r. Bu tabaka görünür (beyaz) ?????n ço?unu yay?nlar. S?cakl??? yakla??k 6000 derece olan fotosfer, Güne?’in en so?uk tabakas?d?r.

Kromosfer (Renkküre): Fotosferin hemen üzerinde uzanan ve madde ç?k???, parlamalar gibi aktif olaylar?n meydana geldi?i tabakad?r. Renginden dolay? kromo olarak isimlendirilir. Sadece, fotosferin parlak ????? özel filtrelerle elendi?i zaman veya bir Tam Güne? Tutulmas? oldu?unda Ay diskini çevreler bir halde, tam tutulmadan hemen önce ve bitimine yak?n k?sa bir sürede görülebilir. S?cakl??? ortalama 10.000 derecedir.

Korona (Taç): Güne?’in en d?? atmosfer tabakas?d?r. ?ç korona uzaya do?ru bir milyon km’den daha fazla uzayan seyrek bir ortamd?r. Korona yakla??k 2 milyon derecelik yüksek bir s?cakl??a sahiptir. Korona, Dünya atmosferinin derinliklerine nüfuz edemeyen büyük bir X-???n kayna??d?r. D?? korona, Dünya’n?n ilerisine kadar uzan?r. Do?rudan gözlenemedi?i için, koronograf ad? verilen özel dürbünlerle veya bir tam Güne? tutulmas? s?ras?nda Güne?’in parlak diskinin Ay taraf?ndan örtülmesiyle görülebilir.

Güne? Lekesi: Fotosfer üzerinde siyah yap?lar ?eklinde görünen, kuvvetli manyetik alan ?iddetine sahip bölgelerdir. Merkezi k?s?mlar? koyu, çevresi gri renkte görünür.

Umbra: Tutulma s?ras?nda Ay’?n gölge konisinin en koyu k?s?mlar? (Tam tutulma hatt?). Güne? lekelerinin merkezi koyu k?s?mlar?na da umbra ad? verilir.

Penumbra: Tutulma s?ras?nda Ay’?n gölge konisinin umbraya göre daha aç?k renkte olan k?s?mlar?. Penumbran?n dü?tü?ü yeryüzü bölgelerinde parçal? tutulma görülür. Güne? lekelerinin umbra ad? verilen merkezi koyu k?s?mlar?n? çevreleyen daha aç?k renkli bölgelere de penumbra ismi verilir.

Prominens: Kromosfer tabakas?nda gözlenen dü?ük manyetik alanl? (10-50 Gauss) yap?lard?r. Disk üzerinde koyu ?eritler ?eklinde (bu halde filament olarak adland?r?l?rlar), disk kenar?nda ise parlak bulutumsu yap?lar olarak görünürler. Sakin ve aktif olarak iki genel s?n?fa ayr?labilirler, ve aktif olanlar? Güne?’ten yüzbinlerce kilometre yükselebilirler.

Spikül: Kromosfer tabakas?nda gözlenen ve tüm yüzeye da??lm?? yap?lard?r. Güne? diski kenar?nda yüzeye dik konumda yakla??k 10-20 km yüksekli?e kadar uzanm?? halde gözlenebilirler.

Parlama (Flare): Manyetik alanlarla ili?kili olarak ?iddetli enerji bo?almas? olay?d?r. Esas olarak kromosferde ve genelde Güne? lekeleri civar?nda belli bir bölgenin parlakl?k art??? ?eklinde gözlenirler.

ALINTI : ?stanbul Ünv. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü