Meteoritler
Mehmet CO?AR

Bir dürbün vas?tas?yla aya bakt???m?zda görülen delik de?ik olmu? sath? ibret vericidir. Ay?n bu görünü?ü zamanla meydana gelmi?tir. Uzun müddet devam eden meteorit ya?murlar? bu ürpertici tabloya sebeb olmu?lard?r.

Meteoritlerin sald?r?s?na devaml? maruz kalan ay?n sath?nda büyüklü küçüklü birçok kraterler meydana gelmi?tir. Bizi böyle sald?r?lardan arz?m?z? bir z?rh gibi saran atmosferimiz korur. Bir günde atmosferimize giren ve görülebilecek kadar parlak olan meteorlar?n toplam say?s?n?n 200 milyon kadar oldu?u tahmin edilmektedir. Gözle görülebilenlerin kütleleri toplam? takribi 10 tondur. Gözle görülemeyecek kadar sönük olanlar?n say?s?n?n 9 ila 10 kat daha fazla olaca??n? dü?ünürsek, bir günde atmosferimize giren meteor maddesinin toplam kütlesi hemen hemen 100 tonu bulur.

Meteoritler, fezadan gelen semavi cisimlere ait parçalard?r. Bunlar arza, atmosfer taraf?ndan tamamen yak?lmadan dü?erler. Meteoritler, meteorlardan yap? itibariyle farkl?d?r. Meteoritler daha büyüktürler ve çok daha az k?r?lma arzetmektedirler. Ço?u astronomlar, meteoritler ve kuyruklu y?ld?zlar (kornet) aras?nda bir alaka olmad???n?, fakat meteoritler ve astreoid(*)'ler aras?nda hakiki bir alakan?n olabilece?ini tahmin etmektedirler.

?imdiye kadar birçok meteorit bulunmu? ve incelenmi?tir. Hatta bunlardan çok az?, dü?me esnas?nda görülmü? ise de, çok k?sa bir zamanda topra?a gömülmü?lerdir. Meteoritler, demirler (sideritler) ve ta?lar (aerolitler) olmak üzere ikiye ayr?l?rlar. Bunlar aras?ndaki fark? belirten kesin bir çizgi olmamakla birlikte, k?smen ta?l? ve k?smen de demir-nikel ihtiva eden ara tipler de vard?r.

Meteoritlerde bizce bilinmeyen hiç bir elemente rastlanmam??t?r. Mesela sideritleri ele al?rsak, yap? itibariyle % 90 demir, % 8-9 nikel, % 1'den daha az kobalt ve ayr?ca fosfor ve kükürt gibi elementlerin daha küçük miktarlar?n? ihtiva etmektedirler. Aerolitler ise % 36 oksijen, % 24 demir, % 18 silisyum, % 14 magnezyum ve küçük miktarda di?er elementler ihtiva ederler. Bu rakamlar takribi olarak verilmi? olup de?i?ik meteoritler farkl? element yüzdelerine sahip olabilirler.

Bir meteoritin çarpt??? yerde iz b?rakabilmesi için futbol topu büyüklü?ünde olmas? kafidir. Küçük meteorlar atmosfere giri? esnas?nda, sürtünme neticesinde has?l olan s?cakl?ktan dolay? ergirler. Daha büyükleri ise gaz tabakas?n? zorlarken ?s?n?r ve neticede parçalan?rlar; parçalar halinde arza dü?erler.

[ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]

Bir Meteorit arza yakla??rken önünde itmekte oldu?u bir hava sütunu bulunur Hava sütununun a??rl???yla metoritin a??rl??? birle?ir. Hava sütununun a??rl??? meteoritin çap?yla orant?l?d?r. Bir meteorit 100 m. veya daha fazla bir çapa sahipse, arz atmosferini yapra?? delen bir kur?un gibi geçer. Kur?un saniyede 600 m. yol al?rken meteoriter saniyede 12.000 ile 70.000 m. yol al?rlar. Böyle bir kütle arza eri?ti?inde, geriye ?ok dalgalan, bas?nç dalgalar? ve s?cakl?k kalmaktad?r. Büyük bir meteorit çarpmas?ndaki enerji, atomun parçalanma enerjisine yak?n bir de?erdedir. Buna ba?l? olarak yap?lan hesaplamalarda, Bavyera'daki "Nördlinger Ries"isimli me?hur kraterin meydana gelmesine, saniyede 20 ile 50 km h?zla hareket eden 500-900 m. çapa sahip bir meteorit sebep olmu?tur. Kozmik h?z ve muazzam kütlenin (4 milyar ton kadar) çarpma esnas?nda yapm?? oldu?u tahribat 1 megatonluk atom bombas?n?n yapt??? tahribata e?ittir.Çarp??man?n oldu?u yerde 5 ile 28 atmosfer bas?nc? meydana gelmi?tir (Oto lasti?ininki ise 2 atmosferdir). S?cakl?k ise 14.000-38.000 C'yi bulmu?tur. (Güne?in sat?h s?cakl??? 7.000 C'dir). Çarp??mada ayr?ca 4 km3 kaya da buharla?m??t?r. Çarp??madan sonra meydana gelen büyük bas?nçla 90 km3 'lük ta?, 20 km yüksekli?e kadar ç?km??t?r. Çarpma arz sath?na da tesir ederek, sözü edilen bölgenin alt?nda 5 km. derinli?e varan kaya tabakas? çatlamalar?na sebebiyet vermi?tir. ?ayet bu çarp??ma Orta Avrupa'da 15 milyon sene önce de?il de bugün vuku bulsayd? hayat felce u?rard?.

Büyük bir meteorit dü?tü?ünde önce bir krater meydana getirir. Arizona'daki Barringer krateri bunun en güzel misallerinden biridir. Kanada'da Sudbury yak?n?nda 140 km. çapl? bir krater bulunmaktad?r. Buna benzer büyüklükte biri de Güney Afrika'da Johannesburg'dad?r. Daha büyük kraterlerin denizlerde bulundu?u dü?ünülmektedir. Çünkü karalarda vuku bulan bu çe?it hadiseler denizlerde de olmu?tur, keza arz?m?z?n üçte ikisi sularla kapl?d?r. 2 trilyon ton a??rl???ndaki bir nesnenin (Kanada Krateri kadar) suya nas?l dü?ebilece?ini bir kaç ilim adam? ?u ?ekilde tasavvur etmi?lerdir: "Saniyede 20 km. h?zla yakla?an nesne atmosferde bir kaçyüz km. 'yi bulan bir y?rt?lmaya sebep olur. ?tilmi? olan havan?n tesiriyle saatlerce süren f?rt?nalar olu?ur ve binlerce km. öteden duyulur. Civar?ndaki bütün a?açlar? yerle bir eder. Meteoritin suya çarpmas?yla suyun sath?nda 140 km. büyüklü?ünde bir krater meydana gelir. Bu kraterin derinli?i ise 35 km. 'yi bulabilir. ?tilmi? olan okyanus sular? da bir kaç bin km. ötede dev dalgalar halinde yak?n?nda bulunan k?talar? basar. 35 km. lik derinli?in dünya ma?ma tabakas?na eri?mesi dolay?s?yla ma?ma f??k?rarak civar?ndaki suyu ?s?t?r. Su bir iletken oldu?undan ve atmosferle s?cakl?k al??veri?inde bulundu?undan büyük s?cakl?k de?i?meleri vuku bulur. Bu durum okyanusun geçici olarak ?s?nmas?na yol açar. Meteoritin çarpmas?ndan sonra 10 trilyon ton su ve kaya dev bir bulut te?kil eder. Bu bulut 60 km. kadar yüksekli?e ç?kabilir ve arza toz ve su ya?d?r?r. Suyun büyük bir k?sm? enlem derecesine ba?l? olarak sel ?eklinde kar veya ya?mur halinde ya?ar. Bütün arz küresi üzerinde böylece metrekareye 43 kg. ya??? dü?mü? olur. Daha sonraki ya???lar ise atmosferde tutunabilen toz ve sa?lam partikülleri bir kaç hafta içinde silip süpürür. Atmosferde bulunan tozlar?n güne? ???klar? üzerindeki sera tesiriyle 1 °C'lik bir s?cakl?k art??? olur. Yükselen s?cakl?k atmosferde bulunan suyun azalmas?yla dü?meye ba?lar."?lim adamlar?na göre en az?ndan 65 milyon sene evvel dünyam?z böyle bir afete maruz kalm??t?r.

[ÜYE OLMADAN L?NKLER? GÖREMEZS?N?Z. BURAYI TIKLAYARAK BEDAVA ÜYE OLUNUZ...]

Tahminen bir trilyon ta?, metal, ve buz parças? 7 m. lik bir çapa sahip olduklar? halde güne? sisteminde düzensiz olarak hareket halindedir. Bunlar?n büyük bir k?sm? da Mars ve Jüpiter aras?nda yer alan asteroid ku?a??ndad?r. 800'e yak?n gök cismi ise Dünya yörüngesinden geçmektedir. Bu cisimlere Apollo ad? verilir. 100m. çap?ndaki Apollo'lar?n toplam say?s?n?n 100.000 kadar oldu?u hesaplanm??t?r.

Arz?m?zla, asteroid ku?a??nda yer alan bir meteoritin çarp??mas?nda, gravitasyon kuvveti yan?nda temelde yörünge bozucu tesirler rol oynamaktad?r. Yörüngesini terk eden bir meteoritin mutlaka Dünyaya çarpmas? diye bir ?ey söz konusu de?ildir. Bunlar Merkür ve Venüs'ün çekim sahalar?na da girmektedirler. . .

Arz?m?za meteoritler nadiren dü?mektedir. Belki ?imdiye kadar bir kaç meteorit dü?mü? ise de insanlar?n mukim oldu?u yerlere dü?tü?ü pek görülmemi?tir. ?nsanl?k için her an tehlike arzeden meteoritler insano?lunun ibret almas? için sergilenen semavi hadiseler zincirinin bir halkas?d?r.

______________________